De Nieuws-Zeelandse auteur Eleanor Catton heeft in 2013 de gerenommeerde Booker Prize gewonnen voor haar roman “The luminaries” (de Nederlandse vertaling zal later “Al wat schittert” luiden). De Booker Prize bekroont sinds 1969 elk jaar een boek geschreven door een inwoner van het Brits Gemenebest of Ierland (vanaf 2014 komen ook romans van Amerikaanse schrijvers in aanmerking). Dat jaar was de shortlist bijzonder gevarieerd, met genomineerden uit zes verschillende landen. Uiteindelijk is het de jongste auteur op de lijst die met de prijs ging lopen. Eleanor Catton was toen 28 en daarmee is ze meteen ook de jongste winnaar ooit. Catton was zelfs amper 25 toen ze dit boek schreef. Het is pas de tweede keer dat een Nieuw-Zeelander de prijs wint, na Keri Hulme in 1985.

‘The Luminaries’ is Cattons tweede roman. In 2008 schreef ze haar debuut ‘De repetitie’ als afstudeerproject in een academische opleiding creatief schrijven. De roman werd toen onthaald als het ietwat onvolmaakte werk van een beloftevolle schrijfster. Een eeuwige belofte zal ze na het winnen van de Booker in ieder geval niet blijven.
“The luminaries” is een moordmysterie van liefst 832 pagina’s en is daarmee het dikste boek ooit dat met de Booker werd bekroond. Het verhaal speelt zich af tijdens de zogenoemde “goldrush” in het midden van de 19e eeuw, maar dan wel in Nieuw-Zeeland en niet in Californië. Toch heb ik bij het lezen van het boek veel gehad aan westerns die rond dat thema draaiden. Vooral het miezerige, druilerige karakter van “McCabe and Mrs.Miller” van Robert Altman uit 1971 met de lijzige muziek van Leonard Cohen was mij een stevige leidraad. Zelfs de korte samenvatting op de Internet Movie Database (“A gambler and a prostitute become business partners in a remote Old West mining town, and their enterprise thrives until a large corporation arrives on the scene”) is een houvast omdat de hoofdpersonen in “The luminaries” (in de film gespeeld door Warren Beatty en Faye Dunaway en zelfs hun uiterlijk is inspirerend als men de roman leest) eveneens een dergelijk unlikely couple vormen, al dien ik er meteen aan toe te voegen dat hun tegenstander geen “large corporation” is, maar een slechterik van het zuiverste water (inclusief een litteken in zijn aangezicht dat hem evenzeer tekent als de gevallen vrouw in “The Scarlet Letter” van Nathaniel Hawthorne). In het kader van de compositie van de roman moet ik ook nog stellen dat de twee hoofdpersonen zich – in tegenstelling tot die in de film – slechts heel langzaam uitkristalliseren binnen een “ensemblespel” van een negentien personages. Om Justine Jordan in The Guardian van 15/10/2013 te citeren: “She (Eleanor Catton, RDS) does not make things easy for herself: she has organised her 800-page epic according to astrological principles, so that characters are not only associated with signs of the zodiac, or the sun and moon (the “luminaries” of the title), but interact with each other according to the predetermined movement of the heavens, while each of the novel’s 12 parts decreases in length over the course of the book to mimic the moon waning through its lunar cycle.” Vandaar ook die negentien hoofdpersonages: twaalf sterrenbeelden en zeven planeten (cfr. ook de muzieknotatie).
Of die hele astrologische mumbo jumbo ook overeenkomt met het verhaal, weet ik niet en wil ik ook niet weten. Ik kan je gelukkig meedelen dat het “bovennatuurlijke” in de tekst tot één (zij het erg cruciaal) gegeven beperkt blijft, namelijk dat de ongeletterde Anna Wetherell erin slaagt de handtekening van haar geliefde op meesterlijke wijze na te bootsen…
Jordan noemt het ook nog “a pastiche of the Victorian sensation” en daarmee roept het boek zeker reminiscenties op aan een meesterwerk als “The Quincunx” van Charles Palliser. Tot ongeveer drie vierden van het boek lijkt Catton aanspraak te maken op een evenwaardige kwalificatie als die van Palliser, maar dan komt ze in het nauw met haar zelf opgelegde beperking van de “decreasing length” van haar hoofdstukken. Op het einde is de typische archaïsche inleiding van elk hoofdstuk met “in which…” zelfs langer dan het hoofdstuk zelf en bevat ze relevante informatie die in het hoofdstuk zelf niet eens meer aan bod komt.
En dat is jammer want voor de rest is dit wel degelijk, om een laatste keer Jordan te citeren, “a compulsive thriller”. Voor de shortlist van de Booker Prize werd het boek als volgt samengevat: “It is 1866, and Walter Moody has come to make his fortune upon the New Zealand goldfields. On arrival, he stumbles across a tense gathering of twelve local men, who have met in secret to discuss a series of unsolved crimes. A wealthy man has vanished, a whore has tried to end her life, and an enormous fortune has been discovered in the home of a luckless drunk. Moody is soon drawn into the mystery: a network of fates and fortunes that is as complex and exquisitely patterned as the night sky.”
Maar daarbij moet ik dan onmiddellijk opmerken dat die Mr.Moody (ken je dat hitje nog van onze New Inspiration?) niet één van de twee hoofdpersonages is, zoals ik ze daarnet heb beschreven. Bovendien “verpietert” zijn rol naar het einde toe. Nochtans had ik tot halfweg de indruk dat het boek juist enorm knap was geconcipieerd. Want op dat moment krijgt de lezer een samenvatting van alle raadsels die op de voorbije pagina’s stilaan werden opgebouwd, waarbij Moody tot de conclusie komt: “So I am to be the unraveller. (…) The detective: that is the role I am to play.” p.352) Maar die rol maakt hij enkel waar in de rechtbank (als advocaat). En dat is dan niet zozeer omdat er precies twintig bladzijden verder sprake is van een “echte” detective (“A Mr.John Fellowes, from the Greymouth Police. He’s been assigned to straighten out the Crosbie Wells affair”, p.372), want de rol van deze Fellowes is snel uitgespeeld.
En dan is er tenslotte ook nog de titel. Zou die echt, zoals The Guardian suggereert, enkel op het sterrenbeeld slaan? (“in traditional astrology, one of the two brightest and most astrological planets: the Sun and the Moon”, Wikipedia) Of betekent het ook “de verlichte geesten”? Al moet ik dan eerlijk toegeven dat ik niet zou weten waarop dit dan wel zou slaan. “The luminaries” komt in het boek enkel voor als de titel van het laatste hoofdstuk (p.831), maar daar slaat het dus met zekerheid op de hemellichamen. Verder zijn er enkel vage aanduidingen, zoals p.512, als een séance in het honderd loopt omdat er brand uitbreekt (“there was a colossal whoosh of flame, and the circle of men was suddenly illuminated”). Aan die tafel zitten op dat moment enkele van de hoofdrolspelers, maar toch lijkt me dit wat te zwak om een “gelaagde” betekenis aan de titel te geven. En een tweede referentie (p.827) is nog vager, al gaat het hier wel degelijk over de twee protagonisten: “a certain bond with Anna Wetherell, a connexion, by virtue of which he feels less, rather than more, complete, in the sense that her nature, being both oppositional to and in accord with his own, seems to illumine those internal aspects of his character that his external manner does not or cannot betray”.
Maar hoe vaag ook, het lijkt me toch wel vast te staan dat de titel op de twee hoofdpersonages slaat, wat dus verloren gegaan is in de Nederlandse vertaling. Anderzijds is daarbij de referentie aan the gold rush prominent op de voorgrond getreden…

In 2020 werd het boek tot een televisieserie bewerkt door Claire McCarthy. Het bleek te hoog gegrepen en de serie (zes afleveringen) was zo goed als onbegrijpelijk, zeker voor mensen die het boek niet hadden gelezen.

Ronny De Schepper

Referentie
Marnix Verplancke, “Mijn openingszin heeft me een half jaar gekost”, Knack Literatuur, 14 mei 2014

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.