Johan de Belie las “Mrs.Degas” van Arthur Japin.

Het was toen hij de enkele schilderijen van Edgar Degas met het beeld van een vrouw die liefdevol telkens een boeket, strelend, in een vaas schikt terwijl haar blinde ogen staren naar… ja waarheen, dat hij op zoek ging naar de schilder en besloot tot het schrijven van ‘Mrs.Degas’ (2020, De Arbeiderspers)… Edgar Degas, een figuur die mooi past in de interessesfeer van Japin: figuren die zich niet schikken in de maatschappij, die in de marge leven – deze intrigeren hem zoals hij zelf zegt.  

De roman splitst in twee delen die afwisselend worden verteld. Een luik verhaalt het leven van de (volwassen) schilder, het andere bevat de verslagen die een jonge vrouw schrijft over de maanden die zij bij Degas doorbrengt. Deze vrouw, wier identiteit we pas op het einde van de roman onthuld krijgen, heeft zich onder het valse voorwendsel van een door de agent van de schilder geplaatste advertentie bij deze aangemeld. Om hem, die binnenkort zijn woning moet verlaten, te helpen met opruimen en inventariseren van alles dat zich in het grote huis bevindt: een puinhoop, en een massa werken vermits Degas weigert te verkopen. We lezen hoe zij telkens verslag uitbrengt aan een voorlopig niet genoemd persoon over het zo moeilijk contact met de norse, verbitterde schilder, de Beer zoals daarom zijn bijnaam luidt. Die knort en snauwt, haar het werk bemoeilijk – uiteraard ook omdat hij tegen de gedwongen verhuizing (het ganse blok dient gesloopt) opziet. Hij is nochtans voor alles inderdaad op haar aangewezen gezien hij – een ziekte die hem van jongsaf bedreigde – inmiddels volledig blind is. Ondanks zijn humeur groeit er een vertrouwelijkheid – al bekent hij deze niet.

Blind… Degas kan niet meer schilderen. Werken doet hij wel. Met klei blijft hij beeldjes maken, of wat die zouden moeten voorstellen… Vormeloze hopen. Hoewel één beeldje toch op een meisje lijkt, zijn laatste adem. Vaak gaat hij de straat op – de jonge vrouw volgt hem op zo’n uitstap richting kerkhof: hoe hij zich (zonder blindenstok) zeer snel overal doorheen beweegt, niets of niemand ontziend. Hij zal het verklaren: hoe hij perfect weet waar hij zich bevindt, ieder huis en winkel waar hij voorbijkomt nog visualiseert. Bovendien zijn de andere zintuigen uiteraard verscherpt. Maar er is meer, iets als de ontwikkeling van een andere dimensie. Wanneer ze in een restaurant zitten weet hij nauwkeurig te beschrijven welke personen om hen heen zitten… Blijkbaar was dit alles ook werkelijk zo – ‘Mrs.Degas’ mag een roman zijn, een deel fictie, maar voor personen en gebeuren staan brieven, persoonlijke manuscripten van Degas, getuigenissen van familie en vrienden garant. Zo leren we ook over zijn opinie betreffende liefde en seks, hoe al die naaktmodellen in zijn atelier geen bekoring zijn, ze zijn er net als een stilleven. En dat hij de talloze ballerina’s die hij op het doek zou vereeuwigen, hij vooral via zijn beeld een opstap naar een beter leven wou schenken.

In de loop van hun gezamenlijk opruimwerk komt het bericht dat men tenslotte na moeizaam zoeken een geschikte nieuwe woning gevonden heeft in het 9de arrondissement waaruit hij absoluut niet weg wou, dat was zijn voorwaarde! Opruimen: niet alleen de vele werken, de kleding, het interieur, er zijn ook heel wat persoonlijke documenten, brieven, en zeer veel notities. Het valt de lezer op, en het mag Degas pas later dagen, dat de verslaggeefster veel belangstelling heeft voor alles wat de periode betreft die de schilder doorbracht in de US, in Louisiana. Dat zij hem naar herinneringen aan die tijd leidt en hem commentaren wil ontlokken. Wat ons naar dat andere luik van de roman voert: Edgar Degas en Mrs.Degas. In 1863 arriveren Estelle, een nicht van Edgar, met haar moeder en haar zus Didi in Parijs waar ze door Edgar opgevangen worden. Ze vinden bij hem maandenlang onderdak komend van Louisiana, gevlucht voor de verschrikking van de burgeroorlog en de terreur waar hun stad onder gebukt gaat. Estelle heeft haar baby bij, Baby Joe, geboren nadat de vader – ze waren pas gehuwd – gesneuveld was. Edgar zal zich om de familie bekommeren maar vooral trachten de jonge weduwe zoveel mogelijk afleiding te bezorgen. Langzaam wordt duidelijk dat hij verliefd is wat hij zichzelf niet bekent maar dat zijn omgeving en ook zijn broer René opvalt. Estelle… haar genegenheid lijkt zijn gevoelens te beantwoorden. 

Broer René organiseert voor het Amerikaanse gezin een verblijf in het landgoed van de familie in het zuiden. Edgar kan wegens verplichtingen aan een galerie niet mee. Gedurende de lange zuiderse vakantie groeit er iets tussen Estelle en de vrouwenverleider René… Het bericht komt dat Louisiana weer veilig is – men wil onmiddellijk terugkeren. Zo zal Edgar Estelle nog slechts zien om in het station afscheid te nemen, terwijl René besluit mee te reizen naar de US; hij zal tenslotte zijn nicht huwen. Vijf kinderen worden uit het huwelijk geboren. Maar Estelle, Mrs.Degas, verliest langzaam het gezichtsvermogen – reeds in Frankrijk bleek dat zij problemen had. Ten gevolge van de burgeroorlog en de vrijlating van de slaven zijn de landbouw en de economie in Louisiana ondermijnd; de firma van een oom waar de ganse Degas-clan in werkt stort in. René zal al vlug een lucratieve importhandel in wijn opstarten.

Zeven jaren later, de broers Edgar en René reizen samen van Frankrijk naar de US. René was in zijn geboorteland om wijn aan te kopen en Edgar liet zich overhalen om de familieleden die hij ooit ontving te bezoeken, hij wil ook nieuwe indrukken opdoen, inspiratie vinden. Hij neemt inmiddels zijn broer het huwelijk met Estelle niet meer kwalijk – hij die na het vroegtijdige overlijden van hun moeder ooit de zorg voor de jongere kinderen jarenlang op zich genomen had. Schilderen zal hij in Louisiana nauwelijks doen. Alleen, op verzoek, een portret als herinnering (want de firma gaat failliet tijdens zijn verblijf) van het kantoor met de mensen; en de portretten van Estelle, inmiddels volledig blind, terwijl zij bloemen schikt. Zij is zwanger en zal bevallen tijdens een feest dat gegeven wordt als afscheid van de firma bij het faillissement. Een gebeuren met een tragisch voorval tijdens dit gebeuren: met hoort een kreet, een plons… Uit de rivier haalt men het lichaam van een jonge kleurlinge, bediende bij Degas, en een pasgeborene op. De vrouw is niet meer te redden, Edgar weet het kind te reanimeren. Estelle, die net moeder geworden is van Jeanne, staat er op dat de baby bij hen in huis opgenomen wordt; het meisje wordt Joie genoemd. Zij zal hen samen borstvoeding geven, in het geheim, want contacten worden nog steeds als not done beschouwd in het zuiden al is de slavernij afgeschaft. De meisjes zullen hun leven grotendeels delen, samen spelen, studeren – al blijft Joie, een mulat (wie is de blanke vader?), wel b.v. verbannen naar het bediendenhuis.

Zowel voor als na de bevalling gaat de aandacht van Edgar vooral uit naar Estelle al is zijn liefde verdwenen. Hij heeft zich verzoend met het gelukkig huwelijk. De relatie met zijn broer René is weer als vroeger tot… Tijdens het carnavalsfeest waar de familie heengaat ontdekt hij dat René een verhouding heeft met de jonge buurvrouw en hij kan slechts op het nippertje verhinderen dat ook Estelle dit ziet. Meteen rijst het vermoeden dat zijn broer de vader is van Joie. De zo lieve, beminnelijke Estelle bedriegen… dit wordt de definitieve breuk tussen de broers, Edgar haat René met alle passie die hij bezit. Hij keert naar Frankrijk terug. Bij het afscheid van Estelle geeft hij haar een papier, een tekening die hij haar, de blinde, moet beschrijven: enkele lijnen slechts, Estelle met de baby’s, hen voedend, elk aan een borst. Zij vouwt het blad op en stopt het in haar jurk.

Tenslotte is de verhuis geregeld en betrekt Edgar Degas zijn nieuwe woning aan de Boulevard de Clichy 6. De taak van de jonge vrouw is beëindigd – een gesprek met zijn agent heeft men onthuld dat haar komst dubieus is, dat zij niet aangeworven werd. Het wordt niet echt uitgeklaard, hij, de Beer, bekent dat hij vriendschap voor haar heeft opgevat. Het is wel tijd dat zij haar opdracht vervult die ten einde loopt zoals uit een verslag blijkt dat meteen de bestemmeling onthult: René, en alsnog een verzoening tussen de broers bewerkstelligen. Zij heeft er wel nog voor gezorgd dat de schilder geïnstalleerd is in zijn woning, het moment om afscheid te nemen. Er is nog één werk van hem dat hij nog niet in handen had, zegt zij – en stopt hem een papiertje toe. “Wat, dit rafelig, gevouwen vod?” Toch wel… Wat staat er op… Zij beschrijft: nog nauwelijks zichtbaar, enkele lijnen, een vrouw die twee baby’s aan de borst heeft. Een shock, het daagt hem. Dan moet jij, Jeanne… Nee, ik ben Joie, de baby die jij ooit gered hebt. Nu begrijpt hij haar interesse voor Estelle, voor Louisiana. Deze tekening, dit povere restant, werd aangetroffen op de borst van Estelle na haar overlijden – zij moet het steeds gekoesterd hebben. Joie en Edgar praten. Ook over René. Waarbij duidelijk wordt dat een toenadering op dit ogenblik niet tot de mogelijkheden behoort, misschien later, ooit… zoals zij in haar verslag aan opdrachtgever René zelf meedeelt. In werkelijkheid zou Edgar Degas zich met zijn broer, die na de dood van Estelle gehuwd was met de buurvrouw en met haar definitief naar Frankrijk teruggekeerd was, verzoenen en een groot deel van zijn fortuin aan hem nalaten.

‘Mrs.Degas’ is een intrigerend biografisch verhaal, gestoeld op ware gebeurtenissen en relaties. Met een schitterende vondst als invalshoek. Het is ook heel wat meer. Japin biedt een blik op de boeiende figuur van Degas, een complexe persoonlijkheid. Wild, ruw, onhebbelijk, en anderzijds zachtaardig en gevoelig tegen zijn wil in. We leren zijn mening kennen over zijn métier, over recensies, over de kunsthandel, de academie; waarom hij al dan niet zijn werk verkoopt. Er wordt verteld over de relatie met zijn modellen, zijn houding tegenover het naakt. Meteen ook welke plaats de liefde in zijn leven innam – geen behalve deze voor Estelle vermoedelijk. Seks was iets als handel, betaald, verder interesseerde het hem niet. Ook voor de cultuur van Louisiana wordt plaats geruimd, de impact van de oorlog noord-zuid, de bevrijding van de slaven en de impact daarvan op de beide bevolkingsgroepen – het nog heersende racisme. Tenslotte de zovele pagina’s die indringend ingaan op de blindheid van de twee hoofdpersonen, een parallel, Estelle en Edgar Degas… het opent een wondere, bizarre wereld die nauwelijks te bevatten is maar getuigt van innerlijke rijkdom en poëtische schoonheid. En zo ook verwoord is, poëtisch en met liefde.

Johan de Belie    

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.