Met ‘Under my skin’ (1994; ‘Onder mijn huid’, Bert Bakker, Amsterdam, 1994) verhaalde Lessing de eerste periode van haar leven, tot 1949. De eerste levensjaren (vijf) in Perzië (Kermanshah en Teheran), daarna in Zuid-Rhodesië. Wat zij ook al deed in haar grotendeels autobiografische romans zoals ‘The grass is singing’, ‘The golden notebook’ en de vijfdelige cyclus ‘Children of violence’. Enkele jaren later zou op deze autobiografie het vervolg, tot 1962, komen ‘Walking in the shade’.

“Ach ja, dierbaar geheugen, dierbaar leugenachtig geheugen, dat van alles de hoogtepunten kiest. (..) Maar de waarheid dwingt me.” Zij start het werk met te verhalen hoe haar voorvoorouders de oversteek waagden, dé oorzaak van haar opgroeien in een gekoloniseerd land. Dan gaat het vaak over de bittere strijd met haar ouders, vooral met haar moeder – een vrouw die niet loskomt van de Britse aristocratische waarden en die botst met een echtgenoot die een op dat ogenblik revolutionaire houding toont tegenover de inlandse bevolking; zo gruwt hij bijvoorbeeld van het gebruik van het woord ‘boy’. Daar staat Doris als te kwetsbaar tegenover een moeder die haar niet begrijpt en die niet geschikt is voor het leven in Afrika. Het kind, en later de jonge vrouw, verschuilt zich achter een alter-ego, Tigger: sociaal, strijdvaardig. Zij leest veel, droomt, piekert. Vier jaren in een kostschool betekenen “eenzaamheid en ballingschap”. Zij voelt zich overal uitgestoten. Een barre periode: “De natuur schrijft niet voor niets geheugenverlies voor als medicijn voor de vroege jeugd.” 
Langzaam rukt zij zich los van het gezin. Aanvaardt diverse baantjes, van kindermeisje tot secretaresse, zij schrijft reclameteksten maar ook gedichten en verhalen. Vaak gaat zij uit logeren bij diverse families, leert andere plaatsen, andere mensen, andere moeilijkheden van het land, van de cultuur en van al die persoonlijkheden kennen. Terwijl het de familie financieel steeds beroerder gaat. De droom van een grote farm mislukt. De goudkoorts slaat toe. Veel Engelsen die hun geluk beproefden in de kolonie leven in (halve) armoe, teren op leningen. En er zijn de conflicten – onderling – hoe men de bevolking moet benaderen, een voortdurend twistpunt. Waaruit blijkbaar – dit lijkt in ieder geval een goede bodem – het dwepen met het communisme ontstaat. Talloze groepjes ontwikkelen zich, ze ontstaan in de schoot van de intelligentsia, de kunstenaars, geflankeerd door de piloten en het personeel van de RAF gestationeerd in Rhodesië. Een eerste huwelijk waarin twee kinderen geboren worden is niet bepaald gelukkig en mondt uit in een scheiding – zij laat de kinderen bij de vader, ‘verlaat hen’… Meteen neemt zij afstand van een leven, vier jaren, van drank en genot. Niet van het werk voor de communistische idee. Dat is het bezwaar tegen dit lijvig boek: het is te veel een verslag van al die cellen, hun strijd, hun ruzies, hun groeiende twijfels naarmate meer info doordruppelt. Vast interessant als studie voor het tijdsgewricht vanuit dit standpunt maar in een autobiografie te beladen, en de lezer vindt de weg niet tussen de overvloed aan namen en anekdotes. Stroef en vervelend uiteindelijk, terwijl dit alles in de romans boeiender en zodoende veelzeggender aan bod komt. Lees ik niet bij Lessing zelf: “Fictie kan beter met de waarheid overweg.”…  

Toch zijn er facetten die dit boek interessant maken. Het levert een boeiende inkijk op het leven in een kolonie, dat het niet àl rozengeur was voor de blanke ‘overheerser’. Wel blijkbaar voor de officiëlen, de ambtenaren, voor de enkelen die met grote plantages aan de slag konden. Maar het merendeel der gelukzoekers belandde in een spiraal van armoede, leningen, wat ontaardde in drank, geweld, huiselijke ellende… Tevens zien we hoe de spanningen blank/kleurling langzaam toenemen; en Lessing schrijft hierover zeer genuanceerd. Zij belicht, geholpen door haar vriendschappen met iedereen, alle facetten.

Dan is er ook de psychologische ontleding. We ontmoeten het kind Doris, later de jonge vrouw, die uitgroeit tot de schrijfster. In 1937 schreef zij reeds twee romans, na poëzie en een aantal verhalen die her en der gepubliceerd werden. Ook haar ouders en broer Harry worden uitgebeend, hun relatie en hoe dit alles zijn invloed had op de auteur. Tenslotte lezen we, over het werk verspreid, waarom zij een autobiografie schrijft, wat het belang ervan is. En de moeilijkheid. Wat is de waarheid, en hoeveel of hoe weinig kan en mag je vertellen. Over jezelf. Over anderen. Kun je alles onthullen, mag je pijn doen, kwetsen, geheimen blootleggen, moet je rekening houden met levenden of nabestaanden… het zijn vragen die opduiken.

Dan was er het verscheurd perspectief afhankelijk van de leeftijd; de ‘waarheid’ lijkt te veranderen, net als identiteiten. Er is de subjectieve ervaring van de tijd: kinderjaren lijken langer te duren dan deze in de volwassenheid, we ervaren de duur anders. Het bedrieglijke van herinneringen, waarom het ene wel, het andere niet – en wat is verdrongen, waarom – en wat is belangrijkst het herinnerde of het verdrongene? Voor haar persoonlijk wou zij zich ook verdedigen tegen al die biografieën die over haar gepubliceerd werden. Meteen wou zij begrip creëren voor het verleden en voor anderen, dit dan allicht wat haar rol en standpunt in het communistisch ideeëngoed en de praktijk betekende. Tenslotte was het ook een zoektocht naar zichzelf.
Tenslotte, de laatste jaren, zou zij een verstandshuwelijk sluiten met de Duitser Gottfried Lessing. Uit deze verbintenis werd nog een zoon geboren. In 1939 nam Doris Lessing afscheid van de kolonie en reisde af naar London. Om een nieuwe strijd aan te gaan, en definitief de auteur te worden die we kennen.         

Johan de Belie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.