Het is in een akte uit 965 van de stad Subiaco (provincie Rome), waar rond 500 de Benedictijnen gesticht werden, dat de term ‘carnaval’ een eerste maal opduikt. Afkomstig van het Italiaanse ‘carne levare’, het opheffen/wegnemen van vlees… de vasten dus. In onze contreien werd het woord een eerste maal gespot in het tijdschrift Mercurius (‘Hollandsche Mercurius behelsende het gedenckweerdighste in Christenryck’; uitg. te Haarlem door Casteleyn) in 1673. De oorsprong van het fenomeen gaat evenwel heel wat verder terug.

We gaan naar Mesopotamië, in 2600 voor Christus vonden daar al feesten plaats die alles gemeen hadden met het carnaval. Ze stoelden b.v. op de gelijkheid tussen man en vrouw, tussen meester en slaaf… uiteraard voor de duur van de festiviteit. Een beschrijving ervan vinden we terug in de geschriften van de Babylonische priester Berossus (1500 voor X) waarin we lezen dat het feest vijf dagen duurde. Dat was ook de duur van het gelijkaardig feest in Egypte waarbij men de opheffing van de vloek van zonnegod Ra over aardgod Keb vierde, een soort lentefeest zoals het in veel culturen weerkeert.
De provinciestad waar ik geboren en getogen ben heeft niks met carnaval. Die periode van het jaar wanneer men in vele steden joelend over de pleinen zwalpt, kotsend over de straatstenen kruipt, lallend de laatste hoempa-schlager uit de longen perst en nog gauw een halve bierworst in de strot tracht te duwen, wel dan is het hier muisstil. Zodoende heb ik geen persoonlijke band met dit volksverheffend fenomeen. Slechts eenmaal werd ik er rechtstreeks mee geconfronteerd. Toen in opperste verdwazing het bestuur van het lokale toneelgezelschap waar mijn vader als secretaris de dienst uitmaakte, besliste een carnavalesk feestje te organiseren. Wat dat inhield? Iedereen verkleed, en veel, heel veel drinken. En nee, deze knaap (toen nog knaap) nam niet deel maar zag met lede ogen hoe zijn vader richting herberg (zijnde hoofdkwartier van het cultureel genootschap zoals gebruikelijk in Vlaanderen) trok summier gekleed in een tot luier omgevormd afgedankt wit laken dat om zijn omvangrijke tors geknoopt zat met een reuze veiligheidsspel aangeschaft bij de Piezewiet Vandam, een winkel in fop- en feestartikelen gelegen aan het Biezenhulleken ter stede (inmiddels net als de aangrenzende pittoreske levensgevaarlijk smalle Hofstraat inmiddels geofferd aan de urbanisatieprojecten zodat je daar nu iedere dag op het spitsuur, zijnde van 7u tot 17u in de file staat). Als toebehoren was er een groteske (op zijn maat en omvang afgestemde) fopspeen. Zo toegetakeld zou hij in een ouderwetse kinderwagen belanden en in de latere uurtjes door de niet meer zo nuchtere individuen van het damescomité in triomf over de grote markt gereden worden; en het is de grootste markt van het land! Er bestaat beeldmateriaal. Voor mij geen carnaval dus. En toch…
Het fenomeen intrigeert mij. Niet het hoempagedoe, niet de braspartij. Wel het verkleden. Oorspronkelijk was ik gegrepen door de glitter én door het mysterieuze dat naar mijn gevoel zweemde rond de kostuums en maskers van Venetië. Die interesse breidde zich al vlug uit, de waterstad bleek een topje van de ijsberg. Tenslotte gebeurde het over de ganse wereld, overal bleken mensen de behoefte te kennen zich gedurende enkele dagen te vermommen, een bizar kledingstuk aan te trekken, een masker op te zetten, een andere identiteit te verwerven. Waarom? Soms – zo bleek wanneer ik naar de geschiedenis keek – waren er praktische motieven of religieuze, waarover later. Maar vaak niet. Wil men zo heel even ontsnappen aan wie men in het dagelijks leven moet zijn, even echt zichzelf worden. Of net niet – een ander worden, ontkomen aan die saaie persoon van de werkelijkheid. De behoefte een rol te spelen, een ander te worden, een personage, boven zichzelf uit te groeien. Zich profileren, gedurende die uren verkleed en gemaskerd iets betekenen in de maatschappij. Misschien wil men iets uitdrukken, een statement maken naar de anderen toe met de figuur die men vertolkt. Of is het net een verhulling, onpersoonlijk blijven, zich verstoppen achter een figuur, anoniem toenadering kunnen zoeken – of opgaan in de massa. Een vlucht uit de alledaagsheid, uit de realiteit, uit het banale, uit de eentonigheid. Het verkleden met Halloween, waar de angst en de griezel een hoofdrol vormen, speelt daar een gelijkaardige behoefte? Is dit alles mogelijk een restant van het kind-zijn, van de talloze rollenspelen en verkleedpartijen uit de jeugdjaren? Nostalgie. Prinses, cowboy, indiaan… opnieuw even onbekommerd rondhossen en geloven dat je een ander bent, dat alles kan en alles mag en dat de wereld er voor jou is. Vragen. Veel vragen. Zo werd carnaval een fascinerende topic. En belandde ik bij de Romeinen en hun beruchte Saturnaliën, gewijd aan de god van de landbouw Saturnus (cfr. onze zaterdag). Oorspronkelijk werd deze op 17 december gevierd, algauw werden de festiviteiten uitgebreid tot drie en door Caesar tenslotte tot zeven dagen. Feesten van eten, drinken en seks, uitspattingen en bacchanalen kortom. Wat zien we: ook hier zal men zich vermommen en zo in optochten door de stad trekken. Bovendien wordt er een figuur uitverkoren, een soort prins carnaval. De scholieren krijgen vrijaf, rechtbanken sluiten, het openbaar leven valt stil… Opmerkelijk, maar in veel culturen weerkerend, het maatschappelijk rollenpatroon wordt doorbroken, op zijn kop gezet. Gedurende deze periode genieten de slaven veel vrijheid, ze spotten met hun meesters, worden zelfs bij de eetmalen soms door hen bediend. Het dobbelspel werd gedurende deze dagen toegestaan. Een eerste vermelding over zo’n feest dateert van 497 voor X. Afgezien van de verkleedpartijen werd er tijdens de Saturnaliën geopteerd voor andere dan de gebruikelijke kleding. De stijve toga werd vervangen door een los gewaad en op het hoofd droeg men een pileus als symbool van vrijheid, een trechtervormige vilten hoed zoals men die nu in Albanië nog ziet. Het was het gebruik geschenken te wisselen: kaarsen, poppen en maskers; die laatsten zouden, op bevel van het orakel, een vervanging zijn voor de oorspronkelijke mensenoffers aan Saturnus!

Van de Romeinen over naar de Grieken die dergelijk feest vierden ter ere van hùn god van de landbouw, tevens deze van de dans en het amusement, Dionysos. Het begin van de lente werd ermee aangekondigd, op de twaalfde van de lentemaand, anthesterion. Een bloemenfeest dat drie dagen duurde. De tweede dag, wijnkruikendag, werd de god triomfantelijk, verkleed en gemaskerd, op de scheepskar, rond gevoerd. Ook in Rome kende men deze ‘carrus navalis’, een wagen in de vorm van een schip. Een theorie beweert dat de term carnaval zou ontleend zijn aan de scheepskar, ‘car’rus ‘na’valis. Dit zou uitgroeien tot het narrenschip, de wagen waarop iedereen die zich misdragen had moest plaatsnemen en aan de massa getoond werd, vooral politici waren het slachtoffer. Die tweede dag was bijzonder omdat dan de wijn definitief aangebroken werd en de kinderen van drie jaar hun eerste slokje wijn mochten drinken: vanaf dan maakten ze deel uit van de maatschappij. De verklede god strooide vanop de wagen snoep en geschenken uit. Men geloofde dat tijdens het feest de geesten der overledenen de stad binnen kwamen om deel te nemen aan de pret! Er werden hele maaltijden voor hen geserveerd om hen gunstig te stemmen en de kinderen schommelden in de bomen om hen te sussen…

Ook in Athene werden gedurende deze drie dagen de rollen omgedraaid: de dienaren waren meester over de stad. Wat we dus zowat overal zien gebeuren, ook in het hedendaags carnaval, het spotten met het gezag, de gedragsnormen op hun kop zetten, de politiek, het burgerlijke en inmiddels ook de religie belachelijk maken; dat laatste deed men oorspronkelijk uiteraard niet.
Dat zou pas later gebeuren. Bijvoorbeeld in Frankrijk waar van 1000 tot 1500 de narren- of ezelsfeesten gevierd werden, oorspronkelijk met een parodie op de kerk, later ook op de burgerij en de edelen. Vaak was het een subdiaken (de zottenbisschop of ezelspaus) die tussen de poten van een ezel rondgeleid werd, balkend, en die zo de geboorte van Christus symboliseerde of de vlucht naar Egypte of andere bijbelse taferelen waar ezels in voorkwamen. Daarna werden er spottende liederen gezongen, deels in geradbraakt Latijn, deels in de volkstaal; en werd er gefeest. Ook in Spanje en Italië waren die ezelsfeesten populair en overblijfselen ervan vinden we nog in Vlaanderen (o.m. in Kuurne) en Polen.

Rusland viert voor de (orthodoxe) Pasen het Maslenitsa, het boterfeest – er worden dan alleen zuivelproducten geconsumeerd, alle vlees wordt geweerd van de tafel. Het wordt ook het pannenkoekenfeest genoemd naar de blini, kleine koekjes gevuld met kwark, vis, kaviaar die dan overvloedig genuttigd worden. Het feest eindigt met verbranden van een pop van stro, een fenomeen dat her en der nog terug te vinden is – en dat o.m. in Aalst menige traan laat vloeien bij de echte carnavalisten.

Verenigingen… een vreemd iets. Mensen die zich organiseerden om het carnaval tot het hoogtepunt van het jaar te maken. Ze ontstonden in de 19de eeuw. Om diverse redenen. Een hobby. Uit winstbejag, sommigen zagen er brood in hoewel de organisatie en aankleding meestal een kostelijke aangelegenheid is. Deels was het ook uit liefde voor een stad of wijk en speelde al snel de concurrentie met andere verenigingen, werden er zelfs wedstrijden georganiseerd. Politieke motieven kwamen ook aan bod – er was vaak geen betere gelegenheid om oppositie te voeren, om zich scherp (en onder de dekmantel van de humor ongestraft) uit te laten over zijn tegenstanders en misstanden aan te klagen. Maar over het algemeen bleef carnaval een feest: Wein, Weib und Gesang… Rosenmontag, Tanzmariechen, Mardi Gras… In de US kent men het niet tenzij in New Orleans. Zuid-Amerika doet dan weer wel mee, en uitbundig – de beelden uit Rio de Janeiro zijn bekend. Parades, schitterende kostuums, glitter en glamour, en de keerzijde: armen uit de favela’s die schulden maken om dit vierdaagse festijn te vieren, geweld…
Volgende week leest u meer over de escapades van carnaval!

Johan de Belie

Foto: Fernando Frazao via Wikipedia

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.