Het is vandaag al twintig jaar geleden dat de Palme d’Or in Cannes werd uitgereikt aan “Dancer in the dark” van Lars von Trier.

Met de bekroning van “Dancer in the dark” van Lars von Trier is de belangstelling voor de musical opnieuw aangewakkerd. Terecht, aangezien één van de hoofdthema’s van de film precies het escapisme is dat eigen is aan dit genre, maar “Dancer in the dark” zelf is in mijn ogen géén musical, wat regisseur Lars von Trier ook moge beweren. Of is “Casablanca” soms een musical omdat men er “As time goes by” in zingt? En “Gone with the wind” omdat men er een square-dance in danst?
Alhoewel het niet mijn bedoeling is de film als zodanig te bespreken (anders moet ik het b.v. over het camerawerk volgens de Dogma-regels van Robby Müller hebben, wat me nog altijd zeeziek maakt), moet ik toch eerst een kleine samenvatting geven, opdat mensen die hem niet gezien hebben ook maar iets van wat volgt zouden kunnen begrijpen.
Selma Jezkova (gespeeld door de IJslandse zangeres Björk) is een Tsjechische emigrante, die zich in een fabriek te pletter werkt om in het geheim te sparen voor een oogoperatie voor haar zoon Gene, die net zoals zijzelf door een erfelijke kwaal blind dreigt te worden. Haar eigen gebrek heeft ze tot nu toe door allerlei listen kunnen verbergen (vandaar de titel). Enkel haar vriendelijke huisbaas, een politieagent, heeft ze in vertrouwen genomen, nadat deze haar zelf een geheim had toevertrouwd: zijn vrouw geeft veel meer uit dan hij binnenbrengt. Om de liefde van deze vrouw niet te verliezen, zal hij Selma meesleuren in een spiraal, die uiteindelijk tot haar dood zal leiden.
Een regelrecht drama dus en diezelfde lezers voor wie deze samenvatting is bedoeld zullen zich terecht afvragen waar dan wel het musical-element kan thuishoren. En dat is dan precies dat “escapistisch” motief: het hoofdpersonage vlucht uit haar ellendig bestaan in een droomwereld “waar niets verkeerd kan gaan”, “waar er altijd iemand klaar staat om haar op te vangen”, zoals ze zelf zegt. Met een dubbele referentie naar “opvangen” bij het dansen zowel als in het gewone leven.
De zes dansscènes (in de fabriek, langs de spoorlijn, na de moord, in het repetitielokaal, in de rechtzaal en tenslotte de terechtstelling) zijn telkens illustraties van die droomwereld en krijgen ook een “realistische” verklaring, waarom ze precies op dat moment wegdroomt. Dit is nu juist de reden waarom ik de zang- en dansscènes evenzeer geïntegreerd vind in de film als “As time goes by” in “Casablanca” of de square-dance in “Gone with the wind”. En dat is dan ook de eerste reden waarom ik de film een sociaal drama blijf noemen en geen musical.
Von Trier geeft dit eigenlijk impliciet zelf toe als hij op een grappige manier zijn werkwijze onder woorden brengt: “Als de acteurs ‘zo maar’ in zingen zouden uitbarsten, zoals in een ‘normale’ musical het geval is, dan zou ik de neiging hebben om net als de hond/chirurg en zijn verpleegsters in de Muppet Show naar boven te kijken om te zien vanwaar die violen nu plotseling vandaan kwamen!”

1.IN DE FABRIEK

Dat het “ritme” van de fabriek aanleiding is tot een dansscène is niet zo ongewoon, ook al kan ik me nu niet dadelijk andere fragmenten uit musicals voor de geest halen. Tenzij dan uit Oost-Europese musicals uit het communistische tijdperk zoals we die kunnen zien in de compilatie “East Side Story” (zie verder). En er is natuurlijk ook een “randgeval” zoals de beroemde “georchestreerde” scène uit “Modern times” van Charlie Chaplin.
De publiciteit in de zin van “eindelijk een musical over gewone mensen” of zoiets is alleszins zeer bij de haren getrokken. Von Trier zelf geeft toe dat hij b.v. geïnspireerd werd door “Les parapluies de Cherbourg” en “Les demoiselles de Rochefort”, twee films met Catherine Deneuve, die hier een vriendin van Selma speelt. Zelfs in “Gold diggers of 1933” van Busby Berkeley speelde de depressie een belangrijke rol!
Toch nog iets over de fotografie. Gelukkig was het “los uit de pols” filmen bij de dansnummers niet haalbaar, vandaar dat von Trier het Dogma-systeem in dat geval verving door niet minder dan honderd camera’s op te hangen, die allemaal tegelijk de dansscènes registreerden. Zo had je toch nog altijd “verrassende” shots, zegt hij en hij vergelijkt het met de registratie van een live-optreden. Wat niet wil zeggen dat het ook een live-registraties wàren, want de fouten werden wel degelijk overgedaan. Dogma’s zijn er nu eenmaal om ten gepaste tijde naast zich neer te leggen. Of minder eerbiedig zou ik kunnen zeggen: hoe een hoer (honderd camera’s!) toch haar “kuisheid” (Dogma) kan behouden…
Bovendien noemt hij dit merkwaardig genoeg “een goedkope manier van werken”. Waarmee hij volgens mij eigenlijk alleen maar wil zeggen dat hij rapper content is dan Busby Berkeley.

2.NA DE MOORD

Een kleine scène, met een heel beperkte choreografie (bijna uitsluitend Selma met de vermoorde huisbaas). Wellicht het beste voorbeeld van “escapisme”. Selma heeft iets gedaan waartoe ze zichzelf nooit in staat achtte en in haar droomwereld is het dan ook niet gebeurd: Bill, de huisbaas, staat weer op en raadt haar aan om te vluchten, want zijn vrouw heeft de politie gealarmeerd. Ook hier is er dus de realistische component van het vluchten die heel natuurlijk in de droomsequens wordt verweven.

3.IN HET REPETITIELOKAAL

De scène in het repetitielokaal ligt nog het dichtst bij de traditionele musical. Niet toevallig wordt de regisseur in de film trouwens gespeeld door de choreograaf van de film, namelijk Vincent Paterson, de choreograaf van Madonna en Michael Jackson, maar ook van “Evita” en “The Birdcage”…
Men repeteert hier namelijk een “echte” musical (“The sound of music”) en in het verlengde daarvan wordt de hele zaal in de dans betrokken. Toch is het tegelijk ook de meest afwijkende scène als men het droomkarakter op de eerste plaats stelt, want tijdens de “droom” vindt wel degelijk een realistisch (en ingrijpend) gebeuren plaats, namelijk de arrestatie door de politie.

4.IN DE RECHTZAAL

Vergelijkbaar met het voorgaande is de scène in de rechtzaal, waar de getuigenis van de voormalige Tsjechische musicalster Oldrich Novy (gespeeld door Joel Grey, de bekende ceremoniemeester uit “Cabaret”) “uiteraard” aanleiding is voor een droomsequens, waarin Selma met haar idool een tapdansje uitvoert.

5.DE TERECHTSTELLING

De opknoping, die tevens de ont-knoping vormt, vind ik al helemaal geen musical, maar eerder een “sociale thriller”. Akkoord dat de benaming “thriller” wat overtrokken is, maar het principe is wel degelijk hetzelfde: de toeschouwers weten dat wat op het scherm gebeurt, onrechtvaardig is en willen deze onrechtvaardigheid opgelost zien, wat men in het klassieke Griekse theater de “catharsis” noemt. Het verschil met een thriller is dan ook dat dit hier niet gebeurt en dat is dan weer omwille van de sociale dimensie van de film. Lars von Trier heeft immers een bittere aanklacht tegen de Verenigde Staten als “beloofde land” willen maken.
Von Trier zelf is door zijn vliegangst weliswaar nog nooit in de VS geweest, maar het is natuurlijk wel het land van de musical! “My parents were communists and they thought that all musicals were American rubbish.”
Toch kan men deze scène, ondanks een paar danspasjes, onmogelijk tot musical rekenen. Een politiek statement maken via de musical is anderzijds natuurlijk niet uitzonderlijk (denk aan de aanklacht tegen het fascisme in “Cabaret” of het racisme in “West Side Story”). Zo ook hier: meer bepaald tegen het onrechtvaardige rechtssysteem. Nog los van het feit of men de onschuld van het hoofdpersonage zou kunnen aantonen, is er immers het gegeven dat ze overduidelijk niet toerekeningsvatbaar is, wat de aanklacht tegen de doodstraf nog prangender maakt. Dat het geen alleenstaand geval betreft, illustreert von Trier door Selma in “death row” (op weg naar de galg) vooral zwarten te laten ontmoeten. Het is immers bekend dat de doodstraf voornamelijk op “vreemdelingen” (zij is er zelf ook één!) wordt toegepast.

6.LANGS DE SPOORLIJN

De scène op de spoorwegbrug heb ik opzettelijk tot het laatst gehouden omdat deze eigenlijk het minst in het “realistische” rijtje past. Men zou kunnen aanvoeren dat het ritme van de trein dezelfde basis vormt als die in de fabriek, maar het betreft slechts een voorbijrijdende trein, die geen onderdeel vormt van het leven van Selma zelf, zoals de fabriek dat wel is. Nee, de aanleiding is hier eigenlijk dat haar vriend Jeff op deze plaats vaststelt dat ze niet enkel bijziend, maar werkelijk stekeblind is. Iets wat ze ten allen prijze voor de buitenwereld verborgen wil houden, zodat ze alweer “vlucht” in haar musical-droomwereld.

Ronny De Schepper

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.