Fons Mariën las De islamitische verlichting van Christopher De Bellaigue.

Dit boek, een vertaling uit het Engels, lag al een paar jaar op mijn stapeltje ‘nog te lezen’. Het vergt toch heel wat tijd en inspanning om het te lezen. De auteur studeerde Oriental studies in Cambridge en werkte als journalist onder meer in het Midden-Oosten. In dit boek brengt hij het verhaal van ‘de ontmoeting tussen de Oriënt en het Westen in de Moderne Tijd’, zoals de ondertitel luidt.

Christopher de Bellaigue focust vooral op drie centra: Caïro, Istanbul en Teheran en bij uitbreiding dus op Egypte, het Ottomaanse rijk/Turkije en Perzië/Iran. Het verhaal begint in 1798 wanneer Napoleon met zijn troepen Egypte binnenvalt en de krijgsmacht van de mammelukken makkelijk overwint. Dit islamitische land, dat net als de rest van de islamitische wereld verstoken is gebleven van moderne ontwikkelingen, wordt hierdoor hardhandig geconfronteerd met het (christelijke) Westen dat sinds enkele eeuwen vooruitgang kent, d.w.z. een ontwikkeling op ideologisch-filosofisch vlak (de Verlichting), op politiek vlak (denk aan de Franse revolutie) en op wetenschappelijk-technisch vlak. Het hoeft geen verbazing dat de Oriënt op precies het militaire gebied geconfronteerd wordt met een verder gevorderde Westen. De leiders van Egypte, het Ottomaanse rijk en Iran zullen in de periode na de overwinning van Napoleon dan ook in de eerste plaats naar het Westen kijken met het oog op het moderniseren van hun legers. In de negentiende eeuw worden soms door de machthebbers mensen naar het Westen (vooral Parijs en Londen) gestuurd om er kennis op te doen van de moderne ontwikkelingen, in het bijzonder op militair vlak. Pas in die tijd dringt ook de boekdrukkunst door, die voorheen in de islamitische wereld onbekend en onbemind was.

De auteur brengt zijn verhaal van de confrontatie met het Westen in detail. Hij schrijft vooral over individuen die open staan voor andere, westerse denkbeelden. Die personen zijn in de drie vermelde centra te vinden. Door hun contacten met het Westen doen ze voor de islamitische wereld nieuwe ideeën op, met name ook op politiek en staatkundig vlak. Zodoende ontstaat tegen het einde van de negentiende eeuw in bepaalde kringen een streven naar een constitutioneel en parlementair staatkundige ordening, naar het Europese voorbeeld. Dat streven wordt tegengewerkt door de sultans, emirs en sjahs die hun absolute gezag willen behouden. Deze confrontatie gaat door tot begin twintigste eeuw, wanneer de westerse invloeden zich doorzetten. Ondertussen is ook het Europese koloniale beleid reëel geworden, dat de oosterse machten in menig geval overheerst. De modernisering gaat daardoor verder zijn gang, maar pro-westerse hervormers worden in die context soms ook als collaborateurs gezien. Het verhaal gaat verder met de periode van dekolonisatie na de Tweede Wereldoorlog. De Bellaigue behandelt ook de tegenwerkende, religieuze krachten en in casu de belangrijke tegenbeweging, met name de Moslimbroederschap die in de twintigste eeuw in Egypte het licht zag.

Dit boek gaat vooral over de vele individuen, intellectuelen, in de islamitische wereld die open stonden voor westerse, democratische ideeën. De tekst is doorspekt met talloze namen, die voor mij als westerse lezer onbekend zijn. Maar door de bomen zie je soms het bos niet meer. Het wordt naarmate de lectuur vordert steeds moeilijker om de behandelde figuren te onthouden en uit elkaar te houden. Globaal heb ik de indruk dat de ‘islamitische verlichting’ uit de titel toch vooral slaat op individuen, die zich in sommige gevallen echt afwenden van het geloof. In andere gevallen gaat het om mensen die zich na verloop van tijd toch weer wenden tot traditie en geloof om de eigenheid te bewaren of terug te vinden of die zich verzetten tegen Europese koloniale overheersing. Ik vind de term ‘islamitische verlichting’ dubieus, de ondertitel geeft volgens mij veel beter de inhoud weer.

Fons Mariën

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.