Terwijl ondertussen het oude Wintercircus, beter bekend als garage Mahy (foto stad Gent), een nieuwe bestemming heeft gekregen, is het passend om te herdenken dat het vandaag 130 jaar geleden is dat daar de “Nieuwe Cirk” werd geopend…

Als het spiksplinternieuwe gebouw de benaming “Nieuwe Cirk” meekrijgt, betekent dit ipso facto dat er al een circus was in Gent. En inderdaad, in 1879 had de zogenaamde Cercle Équestre reeds een onderkomen gevonden in de ‘Hippodroom De Drie Sleutels’, opgericht in 1878 door Pieter Stevens. De Gentse ruitermaatschappij ‘Le Société Équestre’ of ‘Cercle Équestre’ was op 14 juli 1853 opgericht en vond oorspronkelijk een onderkomen in de renbaan Visser. Dat was oorspronkelijk de zaal Diorama in de Bagattenstraat. Deze zaal werd in 1850 uitgebreid en omgebouwd door de kunstschilder Guillaume Visser tot een manège met een verbeterde infrastructuur voor circussen. Het circus werd rijk gedecoreerd en was gelegen aan de achterzijde van de woning van de schilder. Op de wanden waren afbeeldingen van Romeinse strijdwagens en ruitergroepen te zien. Drie gasluchters verlichtten de zaal. Zitbanken werden voorzien van opgevuld rood fluweel. Boven de arena werd een koepel in renaissancestijl geschilderd.
De leden van de ‘Cercle Équestre’ stamden allen uit de zeer gegoede klasse en bezochten circussen en figureerden in haar pantomimes. De doelstelling van deze ruitermaatschappij was “de aenmoediging en uitbreiding van den smaek naer peerden int algemeen.” In 1858 werd de zaal echter gedegradeerd tot worstelring.
Vandaar dus de nieuwe hippodroom “De Drie Sleutels” met een diameter van dertig meter en plaats voor 1500 mensen. Dit nieuwe stenen circus vond plaats op een terrein van de wijk Kattenberg, achter de huizen van de Sint-Amandsstraat. Om een statige doorgang te bekomen had Stevens een deel van de aanpalende herberg ‘De Drie Sleutels’, waarvan hij tevens uitbater was, laten slopen. Op de gevel ervan vond je het opschrift ‘De Drie Sleutels’, verwijzend naar de drie paardenkoppen met elk een sleutel in hun muil. Die drie sleutels kan men vandaag de dag nog steeds bewonderen in een oud huis naast de gewezen ‘Sleutelkensbrug’.
Oorspronkelijk was in dat huis de brouwerij ‘In De Drie Sleutels’ ondergebracht, genoemd naar de Sleutelkensbrug waar vroeger in de omgeving drie poorten moesten gesloten worden. De herberg ‘De Drie Sleutels’ van Stevens was waarschijnlijk verbonden aan deze brouwerij. Iedere donderdag voor de aanvang van de Halfvastenfoor vond het bal van de Cercle Équestre plaats in de Hippodroom.
Tot 1900 kende deze Hippodroom een voorspoedige periode, maar van dan af vond men de Hippodroom verouderd en primitief, met te weinig comfort, in vergelijking dus met “de Nieuwe Cirk”, die ondertussen vijf jaar open was. Men zat er te dicht opeen en de meeste plaatsen hadden geen rugleuning. Na 1911 werd de Hippodroom verhuurd voor boksmatchen, tot het in 1914 uiteindelijk werd gesloopt.
De afgezwakte populariteit van de Hippodroom was dus te wijten aan de bouw van een nieuw stenen circus: ‘Le Nouveau Cirque’ of ‘Het Nieuwe Circus’. In 1883 gaf de Cercle Équestre onder leiding van Eugène Lippens de opdracht aan architect Emile De Weerdt om een nieuw circusgebouw op te richten op het terrein van de vroegere katoenfabriek Van de Kerckhove die in 1878 afbrandde.
De Hippodroom was immers te klein geworden voor het bal van de ‘Cercle Équestre’, waardoor de vereniging al een tijdje geen gebruik meer maakte van de Hippodroom. Het perceel werd begrensd door de Sint-Pietersnieuwstraat, de Lammerstraat en de Kleine Huidevettershoek, die heel wat lager lag dan de Lammerstraat. Dit niveauverschil werd benut door De Weerdt, die er stallingen en een oefenmanège in onder bracht.
De eerste steen werd gelegd in september 1894 en vijf maand later, op 21 februari 1895, werd Het Nieuwe Circus ingehuldigd met een feest ten voordele van liefdadige instellingen in de stad zoals ‘L’Oeuvre des veuves’, ‘La Société des Sans Nom non Sans Coeur’, ‘l’Association de Sint-Vincent de Paul’ en ‘L’Association de la presse’.
In de krant Vooruit van 23 februari 1895 vinden we een verslag van het inwijdingsfeest van 21 februari met een beschrijving van de accommodatie van het Gentse circusgebouw: “Voorzeker moet Gent thans onder opzicht van feestzaal en renbaan voor geen enkele stad van België, ja wellicht van het vasteland, onderdoen. De elektrische verlichting, blauwachtig in het hooge, geel in de onderste kringen, zet de zaal iets tooverachtigs bij. De schilderingen die zoals men weet aan het penseel van M.Montald te danken zijn, zijn levend van gepastheid en frischheid. Boven het tooneel is een kroonstuk aangebracht waarop twee muzen, het wapenschild van Gent omslingerende, zijn afgemaald.”
“La Flandre Libérale” verheugde zich op 11 februari alvast op de weelderige toiletten van de dames in de loges: “Quand la décoration sera achevée, qu’une ornementation en plantes vertes en achèvera la splendeur et que loges et galeries seront occupées par de charmantes femmes aux toilettes éblouissantes, l’effet, à la lumière électrique, sera absolument logique.”
Verder wordt er vermeld dat er panelen waren aangebracht met allegorische figuren die betrekking hadden op rijkunst en de turnspelen. De loges waren voorzien van roodfluwelen voorhangsels, afgewerkt met goudkleurige franjes. Bovenaan elke loge was een elektrische gloeilamp aangebracht en boven elke gloeilamp een gasbekken voor het geval de elektriciteit het liet afweten. De piste van zand en zaagsel had een roodfluwelen pisterand. Het gebouw, met een stalruimte voor 100 paarden, een manège van 26 op 13 meter en een renbaan met toneel, werd overspannen door een ijzeren koepel van 40 meter doorsnede.
Cirque Wulff had de eer als eerste een circusvoorsteling in het Nieuwe Circus te mogen voorstellen op 10 maart 1895.
Naar aanleiding van de Halfvastenfoor van 1895 had circusbouwer August Bovyn een tijdelijk circusgebouw opgetrokken op het Sint-Pietersplein. Maar Bovyn kreeg zijn tijdelijke circus op het Sint-Pietersplein niet ingevuld met circustroepen, omwille van de sterke concurrentie van de Hippodroom en het pas uit de grond gerezen Nieuwe Circus. In allerijl besloot hij daarom zelf een programma samen te stellen en schakelde hiervoor de hulp van de Nederlander J.J.Heetwinkel in.
J.J.Heetwinkel was afkomstig uit Rotterdam waar hij lange tijd uitbater was van een speelgoedwinkel. Na het faillissement van zijn speelgoedzaak vertrok hij naar Antwerpen waar hij als leraar muziek aan de slag ging. Hij was er eveneens orkestleider in het café-concert Palais d’Indien. Het feit dat de staatsveiligheid in 1893 en 1894 de geruchten onderzocht dat Heetwinkel zich actief inliet met ‘blanke slavinnen’ versterkt de stelling dat er een relatie was tussen de amusementssector en de prostitutie.
Het gelegenheidsprogramma van Heetwinkel (die zijn naam dus blijkbaar niet had gestolen) viel blijkbaar in de smaak, want hij werd in 1897 aangesteld als directeur door de Cercle Équestre om de variétéprogrammatie van het Nieuwe Circus te verzorgen. Directeurs hadden de keuze om zelf een programma samen te stellen of om hiervoor een beroep te doen op een impressario. De impressario was de tussenpersoon tussen de variétéartiest en de directeur van een variététheater. Heetwinkel deed echter geen beroep op een impressario maar ging zelf naar de voornaamste variététheaters in Londen, Berlijn, Hannover en andere steden om er persoonlijk de artiesten aan het werk te zien en hen vervolgens een contract aan te bieden.
Directeurs waren hoogstwaarschijnlijk charismatische figuren die het publiek geregeld toespraken. Dit leiden we af uit de rede van Heetwinkel op zijn ‘Soirée d’Adieu’, waar hij afsluit met zijn leuze ‘Ghent for ever’. In 1900 dook hij als variétédirecteur van de Gentse Lion d’Or op, waar hij in 1901 alweer failliet ging, waarna geruchten de ronde deden dat hij naar Duitsland zou vertrekken.
Na 1900 schakelde de “Nieuwe Cirk” over op variété en werd omgedoopt in ‘Théâtre de Variétés’, ‘Théâtres de Familles’ of ‘Cirque des Variétés’. De piste kon worden afgedekt, waardoor nog meer ruimte vrijkwam voor zitplaatsen en bals mogelijk gemaakt werden.
Aanvankelijk waren er 3250 plaatsen, maar in 1897 werden er nog eens 1000 zitjes bijgemaakt. Het gebouw beschikte over 41 vierpersoonsloges, 4 grotere loges, 750 ‘stalles’ en zitplaatsen van eerste rang en 2500 plaatsen van tweede en derde rang. Het circuscomplex was voorzien van twee ingangen. De voorgevel met de hoofdtoegang, voorbehouden voor de gegoede klasse, lag in de Sint-Pietersnieuwstraat, met ernaast een pasteibakker en een ‘Koffiehuis-Hotel’. De gegoede klasse kon plaatsnemen op het balkon, de stalles, het parterre en het parket. Een tweede ingang in de Lammerstraat was voorzien voor het publiek van tweede en derde rang en gaf toegang tot de galerij en het paradijs, ook wel ‘het uilenkot’ genoemd, daar de plaatsen zich bovenaan tegen de koepel bevonden.
De variétévoorstellingen vonden tot elfmaal in een week plaats: elke avond, op maandagnamiddag (meestal voor caféhouders), op donderdagnamiddag (voor de elite van de Franse scholen), op vrijdagnamiddag (voor die van de beurs) en de matinee op zondagnamiddag.
Naast een huisorkest beschikten variététheaters als het Nieuwe Circus ook over een huiscomponist. Die was waarschijnlijk eveneens orkestmeester. De huiscomponist schreef soms muziek voor zangers of zangeressen en maakte lijfliederen voor het variététheater zoals het lied ‘Le Nouveau Cirque’ van Sol J.Kinsbergen of het afsluitend nummer ‘Salut à Gand’ uit 1907 dat van de hand was van huiscomponist Théo Lebrun.
Naast talrijke bals, vooral tijdens de carnavalsperiode, werden er ook boks- en worstelwedstrijden georganiseerd. In het zomerseizoen diende de zaal met renbaan en toneel als manège voor de leden van de Cercle Équestre.
In 1920 brandde het vroegere Nieuwe Circus helemaal af, maar het werd in 1923 heropgebouwd naar de plannen van architect J.P. Ledoux.
In 1907 was in de Nieuwe Cirk al voor het eerst ‘Le Cinématographe’ geprogrammeerd en in 1937 had er ook de eerste striptease in Gent plaats, met name tijdens de revue “Un soir d’oubli”. In 1939 werd het pand echter gedeeltelijk ontmanteld, omdat in datzelfde jaar in de Veldstraat de Ancienne Belgique werd geopend. Tijdens de oorlogsjaren werd heel de halfvastenfoor erin ondergebracht en in 1944 gaf circus De Jonghe er de allerlaatste voorstelling. Het complex werd dat jaar immers verbouwd tot garage door de nieuwe eigenaar, Ghislain Mahy. De volledige inrichting werd vernietigd in functie van de nieuwe bestemming. De garage sloot haar deuren in 1978 en vanaf dan werd het gebouw gebruikt als opslag- en restauratieplaats voor oldtimers. In 1978 werd het Nieuwe Circus alsnog een beschermd stadsgezicht, maar tot op heden staat het voormalige circusgebouw er verlaten en bouwvallig bij, wachtend op een nieuwe bestemming.

Ronny De Schepper

Selectieve bibliografie
DE POORTER, André, Gent circusstad, twee eeuwen circusbezoek, Aartrijke, Uitgeverij Emiel Decock, 1992.
DESEYN, Guido, Gids voor oud Gent, Antwerpen, Standaard, 1984.
DESEYN, Guido, De geschiedenis van het amusementsleven te Gent, Gent, Gentse vereniging voor industriële archeologie en textiel, s.d.
Evelien Jonckheere, Gentse Variététheaters van 1880 tot 1914, 2007.
Marie-Rose Van Driessche, Aspecten van het muziekleven te Gent in de 19de eeuw, 1998.
VAN LEEUWE, Els, Het uitgaansleven op de Kuiperskaai: en hoe globale stromingen zich daarin
reflecteren, RUG, onuitgegeven licentiaatsverhandeling, 1999.
Guy VANSCHOENBEEK, Novecento in Gent, Hadewijch/AMSAB, Antwerpen-Gent, 1995.
VERAVERBEKE, Els (ed.), Gentse Feestpaleizen, Gent, Huis Van Alijn, onuitgegeven bundel, s.d.
Dr.Guy Verriest, Het Lyrisch Toneel te Gent, 1964.
VERVLOET, Katrien, Het Nouveau Cirque te Gent en andere stenen circusgebouwen in België, UGent, onuitgegeven licentiaatsverhandeling, 2001

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.