Vijf jaar geleden heette Davidsfonds Dilsen-Stokkem iedereen van harte welkom in zaal Opus, Schuttersstraat 7 te Stokkem op een luisteravond over ‘De Vier Jaargetijden’ van Antonio Vivaldi. Tijdens die avond gidste musicologe Rose-Marie Hendrikx u door één van de populairste werken uit de klassieke muziek. Ik ben daar niet naartoe geweest, dus ik weet ook niet wat die mevrouw allemaal te vertellen had, maar zelf had ik al eerder een cassette samengesteld met daarop een heel eigenzinnige kijk op Vivaldi’s meesterwerk (later overgenomen op CD, maar nu zou ik niet weten waar zowel k7 als CD naartoe zijn).

Er is een tijd geweest dat zelfs “De vier jaargetijden” zo goed als onbekend waren. We hebben gelukkig niet op Nigel Kennedy moeten wachten om dit werk te leren kennen, maar het is toch pas sedert een historisch concert in Sienna in 1939 dat Vivaldi opnieuw uit de schaduw mocht treden. Kort daarop werd in de Verenigde Staten de eerste opname ervan gemaakt door Louis Kaufman (1906-1994), tevens de concertmeester bij de opname van de muziek voor “Gone with the wind”.
Onder Mussolini gingen de Italianen natuurlijk op zoek naar hun “glorieuze verleden”. Zo herontdekte Bernardino Molinari, het hoofd van de Accademia di Sancta Cecilia, Antonio Vivaldi. Tot dan toe hadden enkel diens vioolconcerti overleefd en dan nog in transcripties voor viool en piano en uitgevoerd door virtuozen als Fritz Kreisler of de Hongaar Tivadar Nachéz, voor de rest gespecialiseerd in… zigeunermuziek. Men kan zich voorstellen hoe Vivaldi toen moet geklonken hebben.
Op die manier heeft Molinari dan toch wel een zekere verdienste, ook al valt dit helemaal niet te vergelijken met de “historische uitvoeringspraktijk”. Want zelfs zijn opvolger (nadat hij wegens zijn fascistische sympathieën aan de dijk was gezet) Renato Fasano, die met zijn I Virtuosi di Roma “nog verder” ging, speelde Vivaldi en c° alsof het muziek uit de Belle Epoque was. Daartegen reageerden in 1952 dan weer I Musici (Felix Ayo, de concertmeester, was een leerling van Remy Principe, de concertmeester van de Virtuosi), al waren we natuurlijk nog lang niet thuis. De opname van “De Vier Jaargetijden” door I Musici veroorzaakte wel een ware revolutie. Daarnaast waren ook I Solisti Veneti actief op dit terrein.
Luca Pianca, de luitist van Il Giardino Armonico: “I Solisti Veneti is een oppervlakkige gelegenheidsformatie. Maar I Musici is een ensemble dat een zeer belangrijke functie vervuld heeft. Het heeft Vivaldi’s muziek vanaf de jaren vijftig, toen ze pas ontdekt en uitgegeven werd door Malipiero, verspreid en bekend gemaakt. De interpretaties zijn voorbijgestreefd, maar ze pasten perfect in hun tijd. Het is een stijl die ontstond in de jaren na een wrede oorlog. Men had behoefte aan evenwicht, aan een zalvende, elegant-klassieke speelstijl. Maar Harnoncourt heeft dan aangetoond dat een studie van de zeventiende-eeuwse uitvoeringspraktijk tot een heel ander resultaat leidde: tot contrasten, vinnigheid, fantasie, scherpe articulaties. En dat is ons vertrekpunt.”
Maar blijkbaar leeft men in Italië nog in een “naoorlogse” periode, zodat Il Giardino Armonico zelfs nu nog altijd meer succes heeft in het buitenland dan in eigen land. Daarnaast wijzen zij ook op het feit dat Italië altijd meer belangstelling heeft gehad voor vocale muziek, denken wij maar aan de opera.
Toch zijn er ondertussen reeds “navolgers”, al hebben die eerder op hun eigen manier de weg naar de authenticiteit ontdekt. Fabio Biondi b.v. met zijn Europa Galante en Rinaldo Alessandrini met zijn Concerto Italiano. Vooral Alessandrini is een speciaal geval, aangezien hij helemaal geen wetenschappelijke opleiding heeft gehad. Zes maanden klavecimbel bij Ton Koopman is alles waarop hij zich kan beroemen. Voor de rest, geen conservatorium en slechts piano beginnen spelen op zestien jaar. Toch stichtte hij het Concerto Italiano reeds in 1984.
Met hun interpretatie wil Il Giardino zich vooral afzetten tegen de Engelse school. Die vormt sowieso een probleem, denk maar aan de haast fysieke aversie die Stefan Moens er tegenover voelt (die afkeer van Engelsen heeft Stefan vast van Harnoncourt overgenomen). En het is wel degelijk een schóól, als men bedenkt dat de onlangs overleden Christopher Hogwood in het muziekmagazine van de BBC toegeeft: “Soms denk ik mezelf te horen op de radio, maar dan blijkt het Norrington of Gardiner te zijn…”
Ikzelf moest wachten tot het begin van de jaren negentig tot ik in de al even “historische” lessen van mijnheer Mannekens) kennismaakte met de “historische uitvoeringspraktijk”, al had ik in alle onschuld voor de verjaardag van mijn vader in 1984 reeds “De vier jaargetijden” door het Concentus Musicus gekocht, weliswaar zonder ernaar te luisteren, maar ik wist blijkbaar toch al dat je voor zo’n muziek niet naar Herbert von Karajan (het grote idool van mijn vader) moet grijpen…
Bij “De vier jaargetijden” laat Vivaldi elk van die jaargetijden voorafgaan door een (wellicht zelfgeschreven) sonnet, waarvan hij via een lettersysteem dan ook nog eens aangeeft, wààr een betreffende zin juist in de muziek thuishoort. Vooral in de versie van Harnoncourt kan men dat goed horen. Té goed misschien zelfs. Want tenslotte is het géén symfonisch gedicht. Daar moet je het gedicht echt goed kennen, anders is het soms zelfs geen goede muziek meer (denk aan “L’apprenti sorcier” van Paul Dukas), terwijl het bij Vivaldi een vioolconcerto blijft, met of zonder sonnet!
Luca Pianca, de stichter van Il Giardino Armonico, van zijn kant verklaarde dat Vivaldi tijdens die solo’s over de grond kronkelde zoals de eerste de beste hardrock-gitarist. Tenzij dit gewoon moet dienen om te verklaren waarom zij Vivaldi spelen alsof het pure rock’n’roll is natuurlijk. Anderzijds wees hij er wel op dat Vivaldi eerder de laatste componist van de 17de eeuw is dan de eerste van de 18de. Hij heeft namelijk heel jong viool leren spelen en is nooit echt van deze traditie afgeweken.
Want dàt waren het dus eigenlijk: vier afzonderlijke vioolconcerti die op diverse tijdstippen werden gecomponeerd. De echte volgorde is: eerst de lente, dan de herfst en de winter en pas als laatste de zomer. Bovendien noemde Vivaldi zelf zijn werk niet “le quattro stagioni”, maar “Il Cimento dell Armonia e dell’Inventione”, min of meer te vertalen als “de strijd tussen harmonie en inspiratie”, ofwel de rationele en de verbeeldingsrijke kant van de muziek. Het werk (uitgegeven in 1725 in Amsterdam) bevat overigens nog acht andere concerten.
Toch worden de concerti altijd uitgevoerd in de “natuurlijke” volgorde van de seizoenen (te beginnen met de lente) en zijn ze als concerti dan ook zo genummerd (m.a.w. het vierde concerto is niet “l’estate” maar “l’inverno”). Maar goed, men begint hoe dan ook met de lente.
In het allegro verwelkomen de vogels de lente, min of meer zoals het “Vrolijk lentelied” van Jan De Wilde, maar voorjaarsstormen leggen hen het zwijgen op. Op het einde van de beweging laten ze zich echter al opnieuw horen.
Het largo wil bloemrijke weiden oproepen en takken vol bloesems die zachtjes heen en weer waaien in de wind. De schaapherder is ingedommeld, evenals zijn hond. De man denkt wellicht: I love my dog as much as I love you, zoals Cat Stevens.
Maar met zijn blaffen heeft de hond zijn meester wakker gemaakt, want in het allegro begeeft hij zich met andere schaapherders in een wilde dans met nimfen, begeleid door doedelzakken. Kortom, un gai printemps, zoals die van Le Quatuor.
De zomer begint met een “allegro non molto”. Non molto inderdaad, want de loden hitte belet al te veel beweging. Het is de zwoele sfeer die we ook terugvinden in de “Summernights” van ene meneer Bo Delaire, eigenlijk een productie van Raymond van het Groenewoud. De koekoek kan men horen, gevolgd door het gekoer van een duifje en het ‘slaan’ van een vink. Dan steekt de wind op en zoekt de schaapherder onderdak voor de naderende storm. (Vergelijk met “Riders on the storm” van The Doors.)
Die rust vinden we nog terug in het adagio van de tweede beweging, maar dat gaat over in een presto, wanneer de storm opsteekt en vliegen nerveus beginnen rondzoemen. Min of meer zoals ze dat ook nog bij Pink Floyd deden, al is het dan niet in “Summer ’68” maar in “Several Species of Small Furry Animals Gathered Together in a Cave and Groovin’ With a Pict”.
Ook de derde beweging is een presto, want de storm raast nu op volle kracht. Het dondert en bliksemt en het rijpe koren wordt door de stormwind platgelegd. Het zijn geen zomers meer, zucht France Gall: “Plus d’été”.
De herfst begint traditiegetrouw met een allegro. De boeren vieren met zang en dans de geslaagde oogst. De drank vloeit bij beken en uiteindelijk valt menigeen in de armen van Morpheus, “when autumn leaves start to fall”.
De tweede beweging is een adagio molto, want iedereen slaapt zijn roes uit bij een koel briesje. “People get together, hiding from the weather”, zoals The Kinks zingen in “Autumn almanac”.
Er wordt ook hier afgesloten met een allegro, want de jagers breken de rust met hun hoorns, hun honden en hun geweren. Het wild tracht te ontsnappen, maar tevergeefs. Kortom, het is het jachtige gedoe van “Good morning” van The Beatles.
De winter tenslotte begint opnieuw met een “allegro non molto”, waarin zowel de bijtende wind, als het stampen om de voeten te warmen en het geklapper van de tanden is te horen. “Arghe winter ghi zijt cout” klaagt Paul Rans.
De tweede beweging is weer een largo, want het roept de behaaglijke warmte van de kachel op, terwijl het buiten regen giet. Het is de stemming die Raymond van het Groenewoud op een winterochtend overvalt.
Men eindigt met een allegro, want het heeft geijzeld en iedereen doet moeite om zich recht te houden op de gladde straten. Sommigen wagen zich ook op bevroren vijvers. Het ijs begint te kraken en ze moeten zich uit de voeten maken. Helemaal op het einde horen we opnieuw de wind die huilt en roept: Mary! Nietwaar, Jimi Hendrix?

Ronny De Schepper

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.