Reeds in zijn debuutroman “De Grap” (1967) schreef de Tsjechische auteur Milan Kundera (Brno, 1 april 1929): “Ik liep over het stoffige plaveisel en voelde de zware lichtheid van de leegte die op mijn leven drukte.” En twee jaar later in “Het leven is elders” (*): “Jaromil droomde soms afschuwelijke dingen: dat hij een heel licht voorwerp moest optillen, een kopje thee, een lepel, een veertje, en dat het hem niet lukte, dat hij des te zwakker werd naarmate het voorwerp lichter was dat hij onder de lichtheid bezweek (cursivering van Kundera zelf); dergelijke dromen beleefde hij als dromen vol verschrikking en daarna werd hij wakker, badend in het zweet.” (p.109). Het mag dus duidelijk zijn dat Kundera veel van zichzelf in de hoofdfiguur van zijn succesroman “De ondraaglijke lichtheid van het bestaan” (1985) heeft gestoken (**).

Voor “De Grap” kreeg hij destijds de prijs van de Unie der Tsjechoslovaakse Schrijvers, maar net zoals de grap waarnaar het boek is genoemd, zou hem dat enkele maanden later, als de Russen binnenvallen, duur te staan komen. “De Grap” gaat inderdaad over de jeugdliefde van de ik-persoon (Ludvik Jahn). Het voorwerp van zijn studentenliefde is Helena Zemankova, een zeer gezagsgetrouwe communiste. Ludvik doorprikt die gezagsgetrouwheid door er grapjes over te maken. Als hij haar echter een postkaart stuurt met daarop de tekst “optimisme is opium voor het volk” en tekent met “leve Trotski”, draagt zijn “geliefde” hem over bij de autoriteiten en wordt hij ingelijfd bij de heropvoedingseenheid van het leger.
Twintig jaar later komt zij hem interviewen en Ludvik denkt wraak te nemen door met haar naar bed te gaan, want Helena is ondertussen gehuwd precies met de rechter die hem tot dat heropvoedingskamp veroordeelde. Als hij “zijn wille heeft gedaan”, blijkt echter dat zijn “opoffering” nutteloos was, want Helena is al lang gescheiden van haar man. Of was het dan toch niet zo’n “opoffering”…?
Ook “Het leven is elders” kan men als een soort “grap” beschouwen, al is het deze keer allemaal bittere ernst. Een meisje verzint immers dat haar broer wou overlopen, om het feit dat ze te laat bij haar vrijer (geen ik-figuur deze keer en ook duidelijk geen verpersoonlijking van Kundera zelf) aankomt te camoufleren. Deze bevlogen dichter vindt echter dat het haar plicht is om haar broer over te dragen aan de autoriteiten. En als ze dat zelf weigert, doet hij het maar in haar plaats, zodat niet alleen haar broer, maar ook zijzelf en heel haar familie achter de tralies vliegen.
Deze beide boeken zijn echter enkel gekend bij literatuurliefhebbers. “De ondraaglijke lichtheid” daarentegen is vooral schitterende verfilming door Philip Kaufman bij het grote publiek bekend geworden. Nu ja, “schitterend”, Kundera zelf zei dat hij “de Perzische versie” verkoos (met alle seks-scènes eruit gecoupeerd) en ook Hugo Claus is na een half uur buiten gelopen, maar die zei dan weer: “Het was nog erger dan het boek. Dat beantwoordde zo aan het patroon van wat men als serieuze fictie beschouwt: het mengen van geschiedenis met privéproblemen (zoals in “Het Verdriet van België”? RDS). Een keurig boek met keurige ideeën, maar als – zoals in de film – die ideeën wegvallen, dan blijkt hoe weinig verschil er is met een banale doktersroman.” (GVA, 7/3/1989)
Ikzelf noemde de film in de Rode Vaan nr.37 van 1988 “subliem verraad”: enerzijds had ik immers nog zelden een zo trouwe verfilming van een literair meesterwerk gezien (in die zin dat de film trouw blijft aan de geest van het werk, want uiteraard vergt het verschil van medium wel een ferme inkorting), maar tegelijk heeft de Amerikaanse regisseur het niet kunnen laten om het politieke anti-Russische aspect, dat bij Kundera slechts in de marge aanwezig is, zeer sterk naar voren te halen.
Laat ik voor die paar zonderlingen die het boek nog niet hebben gelezen even de korte inhoud ervan schetsen, maar dan wel zoals die in de filmversie is te zien. Tomas is een Tsjechische chirurg die in de swingende jaren zestig een ware vrouwenversierder is. Meestal zijn het vlinders van één nacht, maar met één, de kunstschilderes Sabina, gaat de verhouding toch enigszins dieper, ook al blijft ze fundamenteel seksueel. Tot op een dag Tomas een hersenoperatie moet verrichten in een provinciestadje en hij Tereza ontmoet. Voor haar vertegenwoordigt hij de cultuur, de charme, het intellect, de grootstad, het avontuur, kortom het “echte leven”. Als zij het op een bepaald moment niet langer in dat nest kan uithouden, is het dan ook niet meer dan logisch dat zij plotseling voor zijn deur staat. Tomas neemt ze bij hem in huis, trouwt er zelfs mee, maar verandert niets fundamenteels aan zijn levenswijze. Dat leidt uiteraard tot emotionele conflicten, want voor Tereza is een dergelijk “licht” bestaan ondraaglijk. Zij vindt het leven een ernstige zaak.
We kunnen het niet laten hier reeds even aan te stippen dat het filmisch zeer knap gezien was van het hoogtepunt van dergelijk conflict (Tereza loopt het huis uit) te laten samenvallen met het binnenrijden van de Russische tanks in Praag. Als jonge intellectuelen waren zowel Tomas als Sabina als Tereza grote supporters van de Praagse Lente en de slag komt dan ook zo hard aan dat de individuele problemen even naar de achtergrond verdwijnen. Ze geraken ook allemaal op hun manier in moeilijkheden. Tereza omdat ze foto’s heeft genomen van de inval (tot haar ontzetting moet ze trouwens vaststellen dat ze daarnaast ook gebruikt worden om mensen te identificeren). Tomas omdat hij vroeger reeds de Tsjechische machthebbers die met de Russen heulden in een artikel vergeleken had met Oedipoes: volgens hem zijn ze niet onschuldig door zich op de borst te kloppen en te zeggen “wir haben es nicht gewusst“, want Oedipoes wist ook niet dat hij zijn vader had vermoord en met zijn moeder sliep, maar toch stak hij zich als boetedoening de ogen uit.
Alhoewel Tomas en Tereza na een kort verblijf in Zwitserland uiteindelijk naar hun land terugkeren (Sabina blijft daar wel achter en maakt er kennis met de linkse intellectueel Franz), kunnen ze dan ook niet meer in hun respectievelijke beroepen aan de slag. Tereza moet weer als barmeisje de kost verdienen en Tomas wordt glazenwasser. In deze functie kan hij met eenzame huisvrouwen natuurlijk meer avontuurtjes beleven dan ooit tevoren (ah, die heerlijke pre-aids-tijden!), zodat Tereza ten einde raad zich ook eens aan een avontuurtje waagt. Als dan blijkt dat ze wellicht door de veiligheidsdiensten in een val is gelokt, houdt ze het niet meer uit en wil ze opnieuw naar het platteland waar Tomas zich wel willens nillens tot haar zal moeten beperken. Uiteindelijk vindt Tomas in deze landelijke omgeving toch het eenvoudige geluk van het samenzijn, maar wanneer een dergelijke harmonie tot stand komt, heft het bestaan als het ware zichzelf op: Tomas en Tereza komen om in een stom auto-ongeluk.
Uit deze samenvatting blijkt dat o.m. het eerste huwelijk van Tomas en vooral de geestelijk nogal verwarde zoon die hij daaraan heeft overgehouden zonder meer weggesnoeid zijn en ook dat de rol van Franz (een overigens niet erg overtuigende Derek De Lint) tot een minimum is beperkt. Veel belangrijker is het behoud van een aantal symbolen (bijvoorbeeld de bolhoed van Sabina), die eigenlijk de kern van het werk uitmaken. Meer zelfs, de scenarist voegt er een aantal aan toe die Kundera’s hart toch moeten hebben verwarmd. Zo is er de prachtige passage van de eerste overnachting van Tereza, waarbij hij haar het boek van Oedipoes in de hand schuift. Of het slot, als vlak voor het ongeluk Tomas en Tereza nog even overnachten in een hotelkamer met hetzelfde nummer als bij hun eerste ontmoeting. Technisch is de in het boek nogal filosofische uiteenzetting over die Oedipoes-affaire trouwens uitstekend opgevangen door ze te plaatsen in een balzaal waar de muziek van Buddy Holly op bevel verdrongen wordt door een Russische meezinger.
Al die lof komt mijns inziens ten goede van de bekende Franse scenarist Jean-Claude Carrière. Hij tekent samen met de regisseur voor het scenario en ik kan me niet van de indruk ontdoen dat het “sublieme” van Carrière afkomstig is en het “verraad” van Kaufman.
De scène in de balzaal en ook die in de landelijke kliniek waar Tomas de operatie op de boer met het varkentje moet uitvoeren, doet ook sterk denken aan het kader van Kundera’s derde roman, “Afscheidswals” uit 1973 (***). De manier waarop het verpleegstertje Ruzena doorreizend trompettist Klima entert door hem het vaderschap van haar kind aan te wrijven komt zelfs in hoge mate overeen met de relatie tussen Tomas en Tereza, ook al bleef deze dan kinderloos. Door Klima op die manier tot een huwelijk te dwingen tracht zij immers haar bevrijding uit haar achterlijke gemeenschap te realiseren, maar dan wel precies ten koste van Klima’s eigen (seksuele) vrijheid. De zelfs niet louter latente misogynie die herhaaldelijk opduikt in het werk van Kundera wordt dan juist uitgelegd door zijn verzet tegen de zinloosheid (de ondraaglijke lichtheid) van het bestaan: door haar barende rol werkt de vrouw immers actief mee aan het propageren ervan. Anderzijds is de penis voor de man juist een symbool van zijn vrijheid, zeker in een totalitaire maatschappij. Daarom noemt Kundera zichzelf dan ook geen dissident, maar een erotomaan.
De erotomaan werd in 1929 te Brno geboren als zoon van een pianist. Precies ten tijde van de Russische inval was hij als professor aan de Praagse Filmacademie benoemd, waardoor hij zijn functie slechts kortstondig heeft kunnen uitoefenen. Hij werd uit de communistische partij gestoten, kreeg verbod om nog langer in het Tsjechisch te publiceren en zijn werken werden uit bibliotheken en winkels verwijderd. Toch kreeg hij in 1975 de toestemming om een reeks lezingen te gaan houden in Frankrijk. Met dan wel het vriendelijke doch dringende verzoek niet meer terug te keren. Daarop aanvaardde Kundera een benoeming aan de universiteit van Rennes, maar zijn vrouw Vera moest werkloos blijven, omdat de Franse wet nu eenmaal verbiedt dat bij buitenlandse echtparen de beide partners werken…

Referentie
Ronny De Schepper, Subliem verraad, De Rode Vaan nr.37 van 1988

(*) “Het leven is elders” is eigenlijk een slogan van Percy Bysshe Shelley, die ook wordt gebruikt in het revolutionaire Tsjechoslovakije van 1949 door de hoofdpersoon uit het boek en later ook door de studenten aan de Sorbonne in mei ’68. Dat althans volgens Kundera zelf op p.203. Maar op diezelfde pagina schrijft hij ook: “Droom is werkelijkheid schreven de studenten op de muren, maar het lijkt erop dat eerder het tegendeel waar is: deze werkelijkheid (barricaden, gevelde bomen, rode vaandels) was een droom.”
(**) In “Het leven is elders” komt nog een andere, meer poëtische passage (“Hij verlangde niet naar het naakt van het meisje; hij verlangde naar een meisjesgezicht, verlicht door de naaktheid van het lichaam. Hij verlangde er niet naar het meisjeslichaam te bezitten; hij verlangde ernaar het meisjesgezicht te bezitten dat hem als bewijs van liefde het lichaam zou schenken.”, p.127) maar helaas valt uit het Nederlands niet op te maken of “verlicht” hier nu ook weer “lichter gemaakt” wil zeggen, dan wel “beter belicht“. Daarvoor zou je de Tsjechische versie moeten raadplegen, maar daartoe ben ik helaas niet in staat.
(***) Tussen “Afscheidswals” en “De ondraaglijke lichtheid” moeten we nog “Het boek van de lach en de vergetelheid” situeren, namelijk in 1979.

2 gedachtes over “Milan Kundera wordt negentig!

  1. “De ondraaglijke lichtheid van het bestaan” is het boek dat mij vanuit mijn (late) puberteit pal in de jongvolwassenheid katapulteerde, en de film ervan is één van mijn lievelingsfilms. Ik ben door dat boek de rest van Kundera’s oeuvre gaan lezen (“Onsterfelijkheid” gaat voor mij nog een stapje verder dan zijn voorganger), ben sedert dat moment dat ik de film zag fan van Juliette Binoche, en kan tot op vandaag echt genieten van Leos Janacek (die ik zonder de film nooit zou hebben leren kennen). Het boek bestaat uit 7 (niet chronologische) delen, en voor mij is de film niet echt een ‘trouwe’ verfilming (al kan ik uw redenering best volgen), maar eerder een 8ste deel – dat de thematiek nog eens op een andere manier, middels een ander medium uitdiept.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.