Geestig hoe selectief het geheugen blijkt te werken. Michael Nyman (°London, 23 maart 1944) bijvoorbeeld geeft voortdurend lange uiteenzettingen over hoe hij dankzij Peter Greenaway tot het componeren van filmmuziek is gekomen, maar hij vergeet wel te vermelden dat hij twee jaar eerder zowaar al voor de soundtrack van de seksklucht “Keep it up downstairs” van Robert Young had ingestaan!

In 1974 publiceert Michael Nyman, die tot dan toe bijna uitsluitend als criticus voor “The Spectator” en “The New Statesman” had gewerkt, “Experimental music – Cage and beyond”, waarin hij zich afzet tegen academisme. In dit werk zou hij ook de term “minimalisme” introduceren, zij het dat dit nog niet slaat op Steve Reich, bij wiens ensemble hij nochtans een tijdje heeft gespeeld (net als bij de popgroep The Flying Lizards, al weet ik niet of dat ook nog het geval was in 1979, het jaar van de single “Money”, die ik in mijn bezit heb, maar ik denk het wel, vooral als men de B-zijde hoort). Nyman volgde les bij Alan Bush (Royal Academy of Music) en vooral bij Thurston Dart (King’s College). Tevens bestudeerde hij de volksmuziek, vooral dan de Roemeense.
Omdat men de minimalisten soms wil beperken tot een puur Amerikaanse beweging spreekt men heel weinig over deze Engelsman, die vooral bekend is als componist van filmmuziek voor bijna alle films van Peter Greenaway, maar ook van “The Piano” b.v. Nyman werkte ten tijde van “The Draughtman’s Contract” (1982) echter aan een doctoraat over “Engelse repetitieve muziek in de 16de en 17de eeuw”, waardoor hij trouwens inspiratie vond bij Henry Purcell voor genoemde film. Wat zijn canons, rondo’s en catches immers anders dan repetitieve muziek? (Wat catches zijn, begrijp ik niet precies, maar het merkwaardige is dat ze bovendien “dirty words” zouden bevatten.) Nyman gebruikt overigens graag de term “process music” of “systems music”.
Michael Nyman wordt door Harrison Birtwistle, de muziekdirecteur van het National Theatre, verzocht om arrangementen te maken van populaire 18de eeuwse Venetiaanse muziek om daarmee het stuk “Il Campiello” van Goldoni van muziek te voorzien. Het ensemble dat voor die gelegenheid wordt samengesteld bevalt Nyman zozeer dat hij ermee doorgaat onder de benaming The Campiello Band. Hiervoor schrijft hij o.a. “Decay music” en “In Re Don Giovanni”, een “minimalistische transformatie” van de cataloogaria. The Campiello Band begint met geluidsversterking te spelen en noemt zich voortaan dan ook gewoon The Michael Nyman Band. “I’ll stake my cremona to a jew’s trump” van Michael Nyman is gebaseerd op Mozart.
Op 29 mei 1985 had het Heizeldrama plaats, waarbij 39 Juventus-supporters omkwamen door Liverpool-hooligans. Michael Nyman was toen juist aan een opdracht aan het werken voor een elektriciteitscentrale in Rouen, die nutteloos was geworden door de ingebruikname van een kerncentrale. Vandaar dat zijn compositie vergankelijkheid en dood als thema kregen. Het thema “Memorial” zou hij later hernemen in “Drowning by numbers” en “The cook, the thief, his wife and her lover”. Eigenlijk is het alweer een thema van Purcell, meer bepaald uit “King Arthur”. Hij schrijft ook zijn eerste strijkkwartet, in opdracht van het Arditti Kwartet en “Portraits in reflection” voor The Lucinda Childs Dance Company. Voor zijn kameropera “The man who mistook his wife for a hat” laat Michael Nyman zich inspireren door Robert Schumann. Hij schrijft ook “Touch the earth”, een ballet voor The Rosemary Butcher Company. Het strijkkwartet nr.2 van Michael Nyman combineert “Indian rhythms” met Oost-Europese muziek à la Bela Bartok
Daarna schrijft hij voor het Belgische Plan K “The fall of Icarus” i.s.m. de Belgische choreograaf Frédéric Flamand en de video-artiest Fabrizio Plessi. Het is muziek die sterke overeenkomsten vertoont met de late Stravinsky. Nyman schrijft voor de BBC ook “Out of the ruins” n.a.v. de aardbeving in Armenië en “L’Orgie Parisienne” (gezongen door Ute Lemper).
Voor “The cook, the thief, his wife and her lover” hernam hij zoals gezegd “Memorial” en ook door Sarah Leonard gezongen uittreksels uit “The Kiss and other movements”, die reeds waren overgenomen uit “La traversée de Paris”, waar ze werden aangepast aan een tekst van Rimbaud over de slachtoffers van de Parijse commune (“Les murs des fédérés”). Als klap op de vuurpijl kwamen op 15 april 1995 Liverpool-supporters om in het gedrang in Hillsborough bij de halve finale tegen Nottingham, wat eveneens inspirerend werkte op Michael Nyman
Daarna schrijft hij de filmmuziek voor “Le mari de la coiffeuse” en daarna nog eens een concerto voor sopraansax voor zijn vroegere orkest Il Campiello, getiteld “Where the bee dances”. “Prospero’s books” betekent het einde van zijn samenwerking met Peter Greenaway. Michael Nyman was immers niet te spreken over de manier waarop deze met zijn muziek in de film was omgesprongen. De opdracht om anderhalf uur muziek (“wall to wall”) te componeren was niet niks om ze dan om zeep te zien worden geholpen (vooral door de overdubbing van de stemmen).
Het verhaal van Peter Greenaway klinkt uiteraard totaal anders: “Ik denk dat enerzijds al het potentieel was opgebruikt en anderzijds was onze relatie opgedroogd. Aanvankelijk bespraken wij onderling alles uitvoerig. We vertrouwden elkaar door en door. Michael werd echter populair in het concertcircuit en was constant op tournee. Hij wou af van het avant-garde-label en koos voor meer populariteit. Mijn afspraakdata en deadlines respecteerde hij niet meer. Hij schreef de soundtrack zonder overleg en ik zag hem nog enkel tijdens de première van mijn film. Dat nam ik niet en hij is toen scheep gegaan met Jane Campion. Zijn soundtrack voor The Piano vind ik te lyrisch en humorloos. Ik werk nooit meer met hem samen. Recent benaderde hij me radeloos, maar ik blijf bij mijn beslissing. Ik werk nu met Steve Reich en Philip Glass en ik laat deze geniale musici niet in de steek.”
Michael Nyman schrijft dan maar “The upside down violin” in opdracht van de wereldtentoonstelling in Sevilla en hij gebruikte de omgeving om de relaties tussen Keltische en Noord-Afrikaanse muziek af te tasten. Daarom werkte hij samen met het Marokkaanse Orquesta Andalusi de Tetouan.
“Concerto for football for a Channel Four-film” is dan weer ontstaan uit het feit dat hij een groot supporter van Queens Park Rangers is. Hetzelfde geldt voor “The final score”, die de geschiedenis van QPR moet evoceren. “After Extra Time” daarentegen is veeleer een grappige poging om een muzikale voetbalmatch te spelen, waarbij de twee ploegen vanuit hun eigen instrumenten en dynamiek spelen.
“Time will pronounce” is dan weer een hulde aan twee overleden Britse komieken, Frankie Howerd en Benny Hill. De interesse van Nyman voor oude muziek blijkt anderzijds uit “Self-laudatory hymn of Inanna and her omnipotence” voor contratenor James Bowman en “viols”. Dat doet mij eraan denken: wat zou iemand als Sigiswald Kuijken vinden van Michael Nyman? Die vertrekt immers toch ook vaak van barokmuziek? Het antwoord was ontwijkend: “Ik ken hem niet zo goed, dus ik zou er mij liever niet over uitspreken.” Maar merkwaardig genoeg speelde korte tijd later zijn dochter Sara mee in het orkest van Nyman.
Nyman zelf is zeer ontgoocheld over het fenomeen dat men “wereldmuziek” noemt. “Men zou het beter ‘muziek uit de derde wereld zoals het westen het graag hoort’ noemen. Ik heb geen enkele sympathie voor mensen die zich het culturele patrimonium van zoeloes, indianen of eskimo’s toeëigenen om het aan te passen aan westerse normen in een supergesofisticeerde westerse studio, een glas whisky binnen handbereik. Buiten onze westerse cultuur staat muziek nog steeds niet op zichzelf. Daar is muziek gebonden aan een aantal zaken, waarvan ze hoegenaamd niet kan worden losgekoppeld. Indische muziek b.v. is op de eerste plaats nog altijd een religieus gebeuren.”
De steek naar aartsrivaal Glass is duidelijk, maar… ook Nyman heeft zich toch al aan dergelijke experimenten gewaagd?
“Ik heb voor de BBC een CD gemaakt met mannelijke polyfonistische koren uit Armenië, dat is waar. Out of the ruins was een project ten voordele van de slachtoffers van de aardbevingen. Daarvoor had ik zo’n veertig minuten koorzang geschreven, die merkwaardig goed paste bij de muziek die deze Armeense koren gewoonlijk brachten. Zij dachten dat ik gespecialiseerd was in Armeense muziek, maar ik kende daar nul de ballen van. Het is gewoon nog maar eens een bewijs dat echte muziek grensoverschrijdend is.”
Alhoewel Michael Nyman niet kan verdragen dat men hem in hetzelfde hokje duwt als Reich of Glass (“My music is power, passion, pulse and pain”), is zijn muziek voor de film “The Piano” van Jane Campion is toch wel heel gemakkelijk te verwarren met die van Glass. Toegegeven, juist daarom verschilt het van zijn ander werk, maar dat gaat dan weer meer in de repetitieve richting van Reich. Het feit dat deze partituur anders is dan het “normale” Nyman-werk, is vooral te wijten aan het feit dat hij heeft geprobeerd zich te verplaatsen naar het hoofd van een vrouwelijke amateurcomponiste van het midden van de negentiende eeuw. Aangezien Ada van Schotse afkomst was is hij bovendien vertrokken van Schotse volksmuziek. Het thema is b.v. een omwerking van “Bonnie Winter’s new Awa”. Daarnaast is hij ook teruggevallen op een onuitgegeven werk dat hij tien jaar eerder schreef na het horen van de derde symfonie van Gorecki en dat daaraan expliciet wil refereren. Daniel Mangodt, een specialist van filmmuziek, is het daarmee eens. “Het is misschien daarom dat ik dit nog te pruimen vind. Al zijn andere muziek is gewoon… horrible. Zeker toen ik het in concertvorm hoorde. De helft van de mensen zijn toen trouwens weggegaan. Achteraf hoorde ik zelfs dat het hoorapparaat dat hij droeg, diende om een voetbalverslag te kunnen volgen op de radio, terwijl hij speelde…”
Zelf ben ik niét weggelopen, ook al was Nyman tijdens de pauze allesbehalve vriendelijk tegen mijn vriendin, toen die een foto van hem wou maken. Nadien verwerkte Nyman de soundtrack tot niet “een” maar “het” pianoconcerto, dat werd gecreëerd door het Orchestre National de Lille van Jean-Claude Casadesus met als soliste Kathryn Stott, t.g.v. het Festival van Rijsel dat de opening van de Noordeuropese TGV-lijn luister moest bijbrengen. Nyman schreef trouwens speciaal daarvoor MGV (Musique à Grande Vitesse), dat ook door dat orkest, maar dan met een elektrisch versterkte Michael Nyman Band als “ripieno”, diezelfde dag werd gecreëerd. Dat Nyman zich hiertoe leent, mag overigens geen verbazing wekken, want aan contesteren heeft hij een broertje dood. De kritiek van Elly Rutten in De Morgen van 4/11/1994 is vernietigend: “Hoewel Nyman deze compositie ‘concerto’ noemt, slaagt hij er niet in de luisteraar te doen vergeten dat wat hij hoort oorspronkelijk filmmuziek was. De zwoele inleiding bij het eerste deel en de zeemzoete strijkersarrangementen hengelen al te zeer naar gemakkelijk succes.”
En over “M.G.V.”: “Helaas is ook hier alleen het eerste deel van de compositie verrassend en interessant. De rest is niet boeiend genoeg om de aandacht gaande te houden en de goedkope strijkers te doen vergeten die Nyman tot de James Last van de minimal music maken.”
Michael Nyman schrijft ondertussen de muziek voor “A la folie”, de film van Diane Kurys, maar de film flopt en de muziek ook. Kurys heeft overigens slechts vijf minuten gebruikt van het uur muziek dat Nyman haar leverde. Onnodig te zeggen dat hij daarover niet te spreken is. Het feit dat Nyman zo vaak voor Franse films werkt, komt voort uit het feit dat hij (ook al) zich in Zuid-Frankrijk heeft gevestigd.
Michael Nyman schreef daarna de muziek voor de film “Carrington” van Christopher Hampton en voor “Mesmer” van Roger Spottiswood naar een scenario van de een jaar eerder overleden Dennis Potter. Daarna schreef hij de muziek voor “Portrait of a lady”, de volgende film van Jane Campion. Uiteindelijk was het zelfs merkwaardig dat hij de muziek voor “Orlando” van Sally Potter niet heeft gecomponeerd. Maar dat gebeurde dan door Fred Frith, die – buiten het feit dat hijzelf elektrische gitaar speelt en daarom aan dit instrument meer aandacht besteedt – toch wel duidelijk in dezelfde lijn zit. Interessant was ook het experiment om popzanger Jimmy Sommerville tegenover contratenoren te plaatsen. (Sommerville is overigens wél homoseksueel, iets wat contratenoren zo snel zijn om te ontkennen.)
On the other hand, Neil Jordan wanted his longtime collaborator, composer Elliot Goldenthal to do the film “The end of the affair”, but Goldenthal was committed to score Titus (1999) for his companion, Julie Taymor. John Barry was considered, and he wrote a demo theme for the film, which ended up on his 2001 solo album “Eternal Echoes,” but Jordan eventually settled on Michael Nyman.
Merkwaardig genoeg was de eenvoud van “The piano” tegelijk de aanleiding om nadien gecompliceerder muziek te gaan schrijven, zoals b.v. zijn tromboneconcerto. Feit is namelijk dat in de beide gevallen ze niet meer beantwoordt aan het verwachtingspatroon dat men aan een minimalist stelt. Op die manier komt misschien ook zijn lang gekoesterd project van een opera, gebaseerd op “Tristram Shandy” van Laurence Sterne, wat dichter bij realisatie.

Ronny De Schepper
(met dank aan Marc Bussens)

2 gedachtes over “Michael Nyman wordt 75…

  1. Toevallig heeft Diane Kuris geen gebruik gemaakt van zijn muziek omdat er schijnt meer in het spel was. De grootmeester beantwoordde haar liefde niet. Wat merkbaar voelbaar was tijdens de samenwerking ….

    Like

  2. Paar dagen voor zijn 65 heb ik Michael Nyman ontmoet in Utrecht. Het was een mooi optreden en hij lijkt er na jaren terug zin in te hebben. Zijn grote (letterlijk en figuurlijk) jonge mooie spontane roodharige muze week niet van zijn zijde en is volgens muziekkenners (en backstage roddels) weer terug zijn grootste inspiratiebron. Laten we hopen! Hij is en blijft toch een muzikaal genie!!

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.