Het is vandaag 295 jaar geleden dat de Engelse actrice en toneelschrijfster Susanna Centlivre is overleden. Ik weet het: ik had beter nog vijf jaar gewacht om iets over haar te schrijven, maar ik kon niet langer wachten uit verontwaardiging. Zowel “On this day” als “Wikipedia” schrijft namelijk dat zij een der voornaamste Engelse auteurs van komedies uit de vroege 18de eeuw is en sowieso de belangrijkste schrijfster. Men voegt er echter ook aan toe: “Sindsdien zijn haar stukken grotendeels in de vergetelheid geraakt.” En inderdaad, in de Germaanse is er met geen woord over haar gerept! Dat is een schande die ik hierbij wil goedmaken.

Susanna Centlivre werd waarschijnlijk in Whaplode (Lincolnshire) geboren als Susanna Freeman. Over haar persoonlijke leven is weinig met zekerheid bekend, al circuleerden er reeds tijdens haar leven moeilijk te staven verhalen over haar achtergrond. Volgens criticus John Mottley, die in 1747 over haar schreef, zou haar moeder jong gestorven zijn en zou haar stiefmoeder, die daarop met haar vader gehuwd was, haar slecht behandeld hebben, waarop ze besloot naar Londen te trekken. Criticus Giles Jacob beweerde daarentegen in 1719 (toen Centlivre dus nog leefde) dat haar vader overleden was toen zij slechts drie jaar oud was.
Susanna Freeman lijkt driemaal gehuwd te zijn geweest. Volgens Jacob trouwde ze op haar veertiende met een neef van Sir Stephen Fox, die reeds na een jaar in een duel overleed. Nadien hertrouwde ze met een legerofficier genaamd Carrol, die na anderhalf jaar stierf. Tot slot huwde ze met Joseph Centlivre, wiens officiële functie “Yeoman of the Mouth” was, dat wil zeggen kok voor Koning George I van Groot-Brittannië. Haar auteursnaam is dus geen pseudoniem zoals men zou kunnen denken en de “livre” zal dan wel eerder op “pond” slaan dan op “boek”.
Hoe ze is beginnen schrijven (vermoedelijk was ze eerst actrice en is ze na verloop van tijd haar eigen stukken beginnen schrijven), daar staat Wikipedia niet bij stil, men schakelt ineens over op de bedenking dat uit Centlivres stukken blijkt dat ze een zekere eruditie had en vertrouwdheid met de toenmalige gebruiken van de aristocratie en de middenklasse. Richard Cumberland schreef anno 1817 een beknopte biografie waarin hij opmerkte dat Centlivre in elk geval Frans, Nederlands (!) en Spaans beheerste. Ze kende klaarblijkelijk ook het jargon van de stockjobbers oftewel beursspeculanten, een milieu waarin vrouwen normaliter niet verkeerden. Ze zou een kortstondige universitaire opleiding hebben genoten: Mottley oppert dat ze door Anthony Hammond in jongenskleren de Universiteit van Cambridge zou zijn binnengesmokkeld, nadat hij haar langs de weg had aangetroffen. Vermomd als Jack zou ze meerdere maanden in diens studentenresidentie verbleven hebben. Uiteindelijk, toen de situatie dreigde uit te lekken, zou hij haar geld gegeven hebben en haar op pad naar Londen hebben gestuurd om haar geluk te beproeven. In hoeverre dit verhaal geloofwaardig is, valt niet te achterhalen. Ook waarom ze Nederlands zou hebben gesproken wordt niet verklaard. Ze leefde natuurlijk in wat wij kennen als “de gouden eeuw” van onze Noorderburen en misschien kende ook het Nederlands daardoor een uitstraling vergelijkbaar met het Frans en het Spaans.
Vanaf 1700 werd Centlivre in het Londense theater actief; bijwijlen acteerde ze ook in haar eigen stukken. Haar eerste grote succes, “The Gamester”, dateert van 1705. Ze bleek talent voor komedie te hebben; haar twee tragische toneelstukken kenden geen succes. In 1706 heeft ze, althans volgens Mottley, in mannenkleren de rol van Alexander de Grote gespeeld voor het koninklijke hof in Windsor Castle, en op die wijze zou ze haar echtgenoot Joseph Centlivre ontmoet hebben. Haar populairste toneelstukken waren “The Busy Body”, “The Wonder!” en “A Bold Stroke for a Wife”. Centlivre publiceerde haar eerste twee stukken onder haar eigen naam, maar de daaropvolgende vijf onder een mannelijk pseudoniem, ter voorkoming van vooroordelen. In het voorwoord van “The Platonic Lady” houdt ze een vurig pleidooi voor schrijvende vrouwen.
Susanna Centlivre sympathiseerde sterk met de Whig Party (nu de Liberal Democrats). Haar stukken zijn veelal politiek geïnspireerd; ze drijven de spot met de adel en pleiten voor persoonlijke ontplooiing en burgerlijke vrijheden, waarbij handelaars en het leger, als vertegenwoordigers van de middenklasse, in een positief daglicht worden gesteld. Zij overleed in 1723 en werd in de Sint-Pauluskerk van Covent Garden begraven.
Het werk van Susanna Centlivre werd in de 18de en 19de eeuw voornamelijk beoordeeld op het feit dat Centlivre een vrouw was, hetgeen het minder aanvaardbaar maakte wanneer ze bepaalde maatschappelijke groepen op de korrel nam. De critica Elizabeth Inchbald oordeelde in 1808, met plaatsvervangende schaamte, dat haar stukken zeer immoreel waren. In het laatste bedrijf van “A Bold Stroke for a Wife”, dat een satire is op de preutsheid van de Quakers, is bijvoorbeeld uitgebreid sprake van de borsten van het hoofdpersonage Miss Lovely: deze scène werd in latere edities weggeknipt, omdat het in de loop van de 18de eeuw niet meer acceptabel werd hierover te praten. De kritiek op haar werk vermeldt voorts dat ze niet goed was in spitsvondigheden, wat men in het Engels “wit” noemt; haar humor is op situaties en intriges gebaseerd, niet zozeer op woordspelingen of aforismen. Desondanks verdedigde Richard Steele het werk van Centlivre in “The Spectator”.
Naarmate de maatschappelijke verhoudingen in de 19de eeuw veranderden, geraakte het werk van Centlivre op de achtergrond. Bij wijze van hoge uitzondering werden haar stukken in de 20ste eeuw nog eens opgevoerd. Haar pleidooi voor keuzevrijheid en zelfstandigheid voor vrouwen werd wel als een vroege vorm van feminisme beschouwd. Richard Cumberland noemde haar reeds in 1817 een waardige opvolger voor Aphra Behn-Johnson (1640–1689), de eerst bekende vrouw in de Engelse literatuurgeschiedenis die met schrijven in haar levensonderhoud voorzag. (Wikipedia)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.