Veertig jaar geleden ontving Isaac Bashevis Singer de Nobelprijs voor literatuur ‘voor zijn gepassioneerde verhalende kunst welke, met wortels in de Pools-joodse culturele traditie, menselijke waarden tot leven brengt’.

Zijn vader en grootvader waren rabbijnen. Hij groeide op in Warschau, woonde een poos in een kleinere stad Bilgoraj waar hij les gaf in het Hebreeuws. Tenslotte verhuisde hij opnieuw naar Warschau om te werken op de redactie van een literair tijdschrift. Toen Hitler in Duitsland aan de macht kwam en wegens het groeiend antisemitisme emigreerde Singer naar de US; zijn echtgenote en zoon ruilden Polen via Moskou voor Palestina. Hijzelf werkte sindsdien in New York als journalist en auteur van verhalen en romans. Hij huwde in de US met de Duitse émigré Alma Haimann.
Zijn herinneringen aan de wereld in Warschau schreef Singer neer in twee belangrijke werken: ‘Het hof van mijn vader’ en ‘Meer verhalen uit het hof van mijn vader’ (uitg. Privé-Domein), waarin hij de leefwereld in het getto van Warschau schildert. Het zijn warme, tedere tekeningen. Soms met enige humor, milde spot, maar steeds menselijk en geschreven vanuit een sterke betrokkenheid. De mensen worden nooit types bij Singer, ieder personage leeft en is van vlees en bloed, ademt. Terwijl ze allen samen toch staan voor de joodse gemeenschap, en dus die gezamenlijkheid uitstralen. Bovendien creëert hij spanning in zijn verhalen; naast de weemoed, de herinnering aan de feiten en de mensen, de treurnis om de ellende van honger en ziekte en beschimping, weet hij iedere tekst in deze volumes een karakter te geven dat hoop uitstraalt.
Hij debuteerde in 1935 met ‘Satan in Goray’. Een boek dat enigszins afwijkt van later werk omdat het gebaseerd is op de verre geschiedenis van de 17de eeuw. Singer verwijst naar de historische valse Messias Sabbatai Zvi. Hij situeert zijn roman in het stadje Goray (bij Lublin) dat door een pogrom van kozakken en Tartaren grotendeels verwoest wordt, de mannen vermoord, vrouwen verkracht… Pas jaren later keert een deel van de bevolking terug en de wederopbouw begint. Maar elders is de valse Messias opgestaan. De kabbala gaat een grote rol spelen, bijgeloof, hekserij, religieuze waanzin… De rabbi vecht vergeefs tegen dit alles, zelfs in eigen gezin. En ook al wordt Sabbatai Zvi ontmaskerd (hij huwde een islamitische), zijn volgelingen blijven de leer trouw – te laat, het dorp gaat opnieuw ten onder. ‘Satan in Goray’ is een schitterend boek dat reeds alle kenmerken in zich herbergt van het talent van Singer; en van zijn interesses.
Dat blijkt temeer omdat reeds in deze eerste roman de kiemen gelegd worden voor de thema’s van zijn werk. De gevolgen van de Holocaust, de ballingschap, het emigreren, de joodse cultuur (de rituelen, het geloof), het bijgeloof, de kabbala, de mystiek. Dat alles vinden we terug in schitterende verhalenbundels als ‘De Spinoza van Warschau’, ‘De dood van Methusalem’ en ‘De koning van de akkers’.
Maar uiteraard ook in het werk van lange adem zoals zijn epische romans ‘De familie Moskat’ en ‘Het landgoed’. En in de kleinere romans die zich in één adem laten lezen, meeslepend als ze zijn. Ik denk aan ‘De duizendkunstenaar van Lublin’ (1960). Hier heeft hij het over de (fictieve) magiër Jasja Mazur die zijn geloof verloochent en een ware Don Juan én meteen dief geworden is. Tot hem allerlei ongelukken overkomen, hij tot inkeer komt, naar Lublin en zijn joodse echtgenote terugkeert, zich in een muur inmetselt om boete te doen voor zijn zondig leven. Singer benadert zijn hoofdpersonage met milde spot. Belerend is hij niet – nooit trouwens. De tekening van alle optredende figuren is scherp.
In ‘De boeteling’ (1983) toont hij hoe een rijk joods zakenman walgt van het materialistisch bestaan in de US en besluit naar Israël te emigreren in de hoop daar de echte waarden van het leven te vinden. Tot zijn ontsteltenis en teleurstelling blijkt ook daar nauwelijks iets waardevol te vinden tot hij in contact komt met een rabbi en zijn gezin. Tenslotte huwt hij met de dochter en vindt met haar – en met het gezin dat hij met haar sticht – het sober leven dat hem voldoening schenkt. Hier geeft Singer zonder als leermeester op de voorgrond te treden wel een boodschap mee – al verpakt hij haar in een vertelling en is hij nooit expliciet zodat hij vast geen moraalridder genoemd mag worden. Hoe dan ook, de wanhoop van zijn hoofdfiguur, en de tederheid en warmte van het gezin waar hij terecht kan, zijn pareltjes van inlevingskunst.
‘Het visum’ (1992) is een roman waarin humor een grote rol speelt, maar tegen een tragische achtergrond. Hij speelt in 1922, hoofdpersonage is de aspirant-schrijver David Bendiger waarin moeiteloos Singer herkend mag worden. Deze arriveert in Warschau om tot de ontdekking te komen dat hij vrijwel niemand meer kent, dat alles hem vreemd is. Twee uitzonderingen; Sonja met wie hij een beperkte liefdesrelatie had, en de zionistische ambtenaar Dov Kalmenzohn. Het is deze laatste die hem een visum voor Palestina wil bezorgen. Wat is hiertoe nodig: hij moet huwen met een rijke joodse die eveneens wil emigreren, als echtpaar kunnen ze een visum bekomen, en zij financiert zijn reis (en in Palestina scheiden). Maar dan is er Sonja die hij in de steek moet laten (of die eventueel ook mee wil). Bovendien daagt plots zijn vader, een orthodox-joodse rabbi op. Bendiger ontmoet tussendoor zijn oudere broer, komt in contact met de literaire en journalistieke wereld van vooral waanwijzen. Hij dwaalt tussen religieuze gevoelens, het materiële, het communisme (hij woont in bij de communiste Edusha). De plot holt van het ene naar het andere gebeuren, steeds het beoogde visum achterna. Wat behoorlijk humoristisch is – maar voor de personen vaak vol tragiek zit. Een meeslepende roman alweer waar Singer zich een meesterverteller toont.
‘Schorem’ ( org. ‘Scum’) werd gepubliceerd in het jaar van zijn overlijden, 1991. Singer keerde hierin terug naar de wereld van zijn jeugd, Warschau. Het verhaal speelt in 1906 en geeft alles weer wat we ook in de twee prachtige autobiografieën van de auteur konden vinden (‘Het hof van mijn vader’ & ‘Meer verhalen uit het hof van mijn vader’). Hij toont de mensen – vaak bizarre types – , de winkeltjes, het eten, de geuren en kleuren, de gebruiken, de rituelen… Hoe alles doordrenkt is met het geloof en de religie, hij bekijkt het met weemoed, nostalgie, maar ook met de nodige afstand en ironie. En daaruit ontstaan de personages in deze roman. Hoofdfiguur is Max Barabander, ooit uit Polen geëmigreerd naar Argentinië waar hij schatrijk werd met immobiliën. De lezer ontmoet hem in Warschau waar hij na een reis via alle wereldsteden terugkeert omdat hij, na de dood van zijn 17-jarige zoon, opgezadeld met een hysterische echtgenote en zelf impotent geworden, genezing en een vrouw zoekt. Een vrouw… Ze dienen zich aan of hij plukt hen. Eerst is er de mooie Tsirele, progressieve dochter van een rabbijn. Hij stelt zich voor als weduwnaar, en het komt zelfs tot een verloving. Hoe schuldig hij zich daarover ook steeds blijft voelen. Terwijl hij verloofd is raakt hij verstrikt in allerlei liefdesavonturen, of wordt hij gestrikt. Zo is er de bakkersvrouw Esther, zelfs al grootmoeder. En het medium Theresa die hem in contact brengt met zijn overleden zoon (bij Singer is het mysterieuze vaak niet ver weg al benadert hij hier de seances wel met een dosis scepsis). Bovenal is er Reyzl Kork, minnares van een gangster, die hem meesleept in een avontuur van vrouwenhandel, hem een meisje bezorgt (Basha) en vooral hem van zijn impotentie geneest. Maar zij zal tenslotte zijn ondergang worden. Deze roman is spannend, maar zit ook vol humor en vooral geeft hij ons een beeld van het Warschau waarin Singer opgroeide. Die drie elementen maken ‘Schorem’ zeker lezenswaard benevens de haarscherpe, genadeloze tekening van de mensen die hij opvoert.
En dan is er ook nog de opmerkelijke film ‘Yentl’ naar het gelijknamige kortverhaal uit 1964, een film in 1983 geregisseerd door Barbra Streisand met zichzelf in de hoofdrol, en met muziek van Michel Legrand.
Singer schreef ook kinderboeken en een toneelstuk. Zelfs na zijn dood bleven er nog nieuwe boeken verschijnen. Aaron Greidinger, jiddisch schrijver, journalist en radiomedewerker, verhaalt in ‘Mesjogge’ (oorspr. Meshugah) over het leven van de joodse gemeenschap in New York. Een leven dat een gekkenhuis is, niet alleen voor de joden, niet alleen in New York, maar bij uitbreiding in gans Amerika. “Ja, dit is New York – een eeuwig gekkenhuis. Maar wat moeten we anders? Amerika is onze laatste toevlucht.” En inderdaad, ook daar kwam Greidinger inmiddels bijna vijftig jaar, zo’n twintig jaren eerder terecht. In hem herkennen we moeiteloos het alterego van Singer zoals dat reeds opdook in ‘Shosha’, een roman die in Polen speelde. En in New York hebben zoveel joden hun heil gezocht en gevonden.
In wezen is de intrige – hoewel aanwezig – minder belangrijk in deze roman. Singer gaat het vooral om de personen en om de begrippen liefde, haat, godsdienst, god, en over de ingrijpende herinneringen aan de holocaust. De zeventigjarige dandy Max, diens jonge minnares de joodse Miriam (ooit zelfs kapo in een concentratiekamp), en enkele nevenpersonages voeren strijd om het bestaan – tegen de omringende waanzin in en vooral tegen zichzelf en hun herinneringen. Is het waar: “Wat de nazi’s in Warschau met het jodendom hadden gedaan, gebeurde in New York stukje bij beetje door assimilatie”. En toch blijken ze hun eigenheid te behouden, zelfs opgesplitst in talloze concurrerende groeperingen en verenigingen. Wanneer Greidinger met enkele anderen naar Tel Aviv trekt, blijkt dat voor de meesten op een teleurstelling uit te lopen – het beloofde land is niet het hunne en ze keren terug naar de US. Singer neemt de lezer zoals steeds mee in de wereld van de joodse gemeenschap. In dit werk creëert hij bovendien een sterk liefdesverhaal met de drie hoofdpersonen als spil. Ontroerende maar ook bittere en schrijnende bladzijden. En een vleug poëzie is bij Singer zelden ver weg als hij zich geconfronteerd weet met de natuur en het heelal. ‘Mesjogge’ was de derde roman die na het overlijden van Singer uitgegeven werd (1994).

Johan de Belie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.