Toen ik nog student was, heb ik een samenvatting gemaakt van dit werk van Marnix Gijsen. De ondertitel is “een verhaal zonder wind of wolken”. Het boek is uit 1948, maar ik veronderstel nogal vroeg in het jaar want één bron heeft het zelfs over 1947. Toen ik mijn eerste jaar les gaf, heb ik het boek uitgeleend aan een leerling voor een boekbespreking en ik heb het nooit teruggezien! En dat was geen alleenstaand geval (cfr.”Animal farm” van George Orwell). Tsja, de nieuwe zeden, zeker hé?

Hoofdstuk 1
De ik-persoon (die ik in het vervolg gemakshalve zal vereenzelvigen met Marnix Gijsen, alhoewel dit natuurlijk niet noodzakelijk zo is) is een stadsmens (Bergen) maar zijn leven werd bepaald door zijn jeugd die hij tijdens de vakantie doorbracht te Blaren, een dorp op de grens van het vruchtbare laagland en de heide. Drie personen domineren het dorpje – daar de Franstalige burgemeester, Jonker van Vliet tot Beverghem, geen invloed heeft – namelijk de pastoor, de hoofdonderwijzer en de gemeentesecretaris. Alle drie zijn ze verwant aan Marnix (resp. oom Louis Leenaerts, oom Leander en oom Felix).
Er heerst in het dorp een tirannie van de notabelen (cfr. het beschilderen van de huisgevels van kleine lieden die iets op hun kerfstok hebben met schunnigheden en de verschillende stijl en ruimte aangewend voor de verschillende klassen in de krant van Philip van Lierde, “Heide en Laagland”).
Het slot van dit hoofdstuk kondigt het drama aan met de drie voornoemde protagonisten: “Philip van Lierde had het (d.i. Blaren) eens, in een lyrische bui, vergeleken bij een doorzichtige vijver, waarin de vissen traag en vreedzaam rondzwommen in regelmatige cirkelgang. Het vergde mij heel mijn jeugd, eer ik begreep, dat er meer haaien en octopussen in dit stille water huisden, dan ik er later zag zwemmen rond de koraalriffen van de tropische eilanden. Maar toen was het voor mij reeds te laat.”
Reeds van bij het begin wordt men geconfronteerd met de conservatieve zienswijze van de auteur (afkeer van socialisme, instandhouding van sociale klassen).
Wat de woordenschat betreft, op p.15 krijgen we een opeengedrongen gebruik van dialectwoorden (of neologismen?) zoals donkeren, amechtig, tampte…
Hoofdstuk 2
De reden van de vakanties in Blaren was de afgelasting van het verblijf in Oostende wegens de seksuele spelletjes met Pieter.
Een nieuw en belangrijk personage wordt ten tonele gevoerd: Marnix’ grootmoeder, moeder Loo. Zij is geteisterd geweest door allerlei onheil: haar ouders en vijf broers en zusters zijn omgekomen door een tyfusepidemie; zij was gehuwd met iemand die driemaal ouder was; van haar tien kinderen zijn er reeds acht gestorven. Haar vriendinnen zijn Lieneke Stuur (bijgenaamd “Madam van de Houten Hesp” wegens haar gierigheid) en Treesje Verdonck (bijgenaamd “Madam van het Bos” omdat ze in haar jeugd verkracht was geweest door een boer en zij het kind had vermoord), twee bemiddelde oude vrijsters.
Marnix leeft pas ten volle in het Veerbos, waar-ie in zijn nakie loopt te dansen en verzen declameert uit “Télémaque” van Fénélon.
Tenslotte krijgen we een beschrijving van oom Leander, die een sadist blijkt te zijn, maar toch zogezegd “geliefd” is (gezien de toenmalige opvatting over onderwijs daarmee strookte). Hij is een hevige katholiek, alhoewel hij eens geëxcommuniceerd is geweest, omdat hij uit opportunisme les bleef geven toen de school in de schoolstrijd door de vrijzinnigen was overgenomen.
Hoofdstuk 3
Volledig gewijd aan oom Felix, die slechts aangetrouwde familie is en dan bovendien nog weduwnaar (dus eigenlijk opnieuw geen familie meer). Deze libertijn maakt menig dienstmeisje zwanger, waarna hij ze dan uithuwelijkt en hun man een baantje bij de gemeente geeft. Door zijn kennis van het Frans heeft hij een overwicht op de andere gemeenteraadsleden, die slechts gewone boeren zijn, en daardoor speelt hij het klaar steeds wegen door zijn eigen grond aan te leggen, telkens tegen een hoge “schadevergoeding” uiteraard. Hij bekritiseert scherp kerk en bijbel (cfr. de geschiedenis met het Venus-beeldje).
Hoofdstuk 4
Gijsens vader is een antiklerikaal, alhoewel men dus een pastoor in de familie heeft. Deze is een kenner van het Lam Gods, dat hij echter beschouwt als een mystiek trakt en waarbij hij Adam en Eva met een kledingstuk heeft bedacht.
Terloops krijgen we een voorbeeld van de kernachtige beeldende taal van de schrijver, zoals b.v. “meer hond dan herder van de kudde”.
Johanna (die met officieren slaapt) is de herbergierster van De Ton, dat ze uitbaat samen met haar impotente man/jager Paul Theysen en haar dochter/zoogdier Lena. Ze krijgt door de steun van Felix de toelating om een bioscoopzaal uit te baten, ondanks de tegenkanting van de pastoor, Leander en Van Lierde.
Hoofdstuk 5
Leander gaat met pensioen en richt een “spaarclubje” op. Door het lezen van de werken van Léon Bloy wordt hij (samen met de twee jonge onderwijzers en de naar de “eeuwige beweging” zoekende Jan Koomans) bezeten door een soort apocalyptisme. Zij geven zich de naam “Missionarissen van het Grote Einde”. De Voorzienigheid weigert echter mee te spelen en hun voorspellingen lopen op een fiasco uit. Dit betekent een zware nederlaag voor Leanders prestige.
Hoofdstuk 6
Over de preken van pater Sebastiaan, over de gemeenteraadsverkiezingen die in het teken staan van het flamingantisme (waardoor de jonker gewipt wordt door de brouwer) en over de dood van zijn grootje.
Hoofdstuk 7
Leander plant een nieuwe stunt: een reis naar Lourdes. Op de terugtocht heeft er in Pau echter een treinongeluk plaats, waarbij Lena, Lieneke en Treesje het leven verliezen, terwijl bij Leander zelf zijn rechterbeen dient te worden afgezet.
Nota: in deze passage merken we nogmaals de hautaine houding van de schrijver tegenover zijn omgeving.
Hoofdstuk 8
De treurige omstandigheden van de dood van Leander in het hospitaal (wegens kanker), waarbij de jonge Marnix hem moet bijstaan.
Hoofdstuk 9
Door chantage is Felix moeten huwen met zijn meid. Samen met het feit van de nederlaag van de brouwer (nochtans gesteund door de pastoor) in de verkiezingen betekent dit het einde van zijn rijk. De brouwer is verslagen door de jongeren die opkwamen onder het motto: “Blaren voor Christus” en zij noemden zichzelf Leander-geïnspireerd. De burgemeester wordt nu een gepensioneerd ambtenaar. Daarna worden enkele “faits divers” onder het nieuwe bewind behandeld: hoe men een hotelhouder, die ongehuwde paartjes onderdak verschafte, tot zelfmoord drijft; de wielerwedstrijden; het revolutionaire toneel en de exploten van de schilder.
Hoofdstuk 10
Met Felix naar de Rijn. Hij sterft er naar aanleiding van een hartaanval als hij met een stripteaseuse, Lieselotte Schönemann, in bed lag. Marnix erft van hem het begeerde, maar verboden “Candide” van Voltaire.
Nota: indien Gijsen in zijn jeugd werkelijk was zoals hij het beschrijft, dan verdiende hij van de andere jongens een flink pak slaag (cfr. de chocoladedoos).
Hoofdstuk 11
Hij wordt naar een kostschool in Freiburg (Zwitserland) gestuurd. Daarna lanceert hij zich in de journalistiek, maar het wordt een flop, want hij doorziet de maskerade (hij heeft geen vertrouwen in de mensen). Daarna gaat hij in de handel en dan doet hij weer aan wetenschappelijk werk. Hij reist veel maar blijft ongehuwd, de lessen opgedaan bij zijn grootje, Lena, en Felix indachtig. Tijdens de oorlog wordt hij verpleger, waar hij de naam “lijkvlieg” krijgt door zijn ogenschijnlijke sadisme (de dood is voor hem “doodgewoon” geworden). Nu leeft hij in Blaren (gefortuneerd), maar iedereen is nu dood, tenzij oom Louis die gepromoveerd is naar Leuven.
Op het einde krijgen we een referentie naar het Veerbos door de zin uit “Télémaque”: “Calypso ne pouvait se consoler de départ d’Ulysse”, waarbij volgens mij twee interpretaties mogelijk zijn. Het meest voor de hand liggend is natuurlijk dat Calypso voor Blaren staat en Ulysse is dan Gijsen met zowel zijn reizen als zijn vervreemding. Maar het kan ook worden geïnterpreteerd als Gijsen als Calypso en dan is Ulysse een collectief begrip voor Felix, Leander, Loo, Lena enz.

Ronny De Schepper

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.