Het is vandaag 135 jaar geleden dat het toneelstuk van Ibsen, “Een vijand van het volk”, werd gecreëerd. En nu is het blijkbaar ook verfilmd (zie bovenstaande illustratie). Op 30 maart 1975 schreef ik volgende bespreking voor eigen gebruik.

Een stuk van bijna honderd jaar oud dat nog zo actueel is als Watergate. Het gaat namelijk over pollutie, politieke intriges, de rol van de pers, verkiezingsoverwegingen, manipulatie van het volk en de interpretatie van een streven naar rechtvaardigheid als “Streberei” of psychologisch als het afreageren van bepaalde complexen. Vooral dit laatste lijkt mij het voornaamste thema te zijn, gezien de titel: Dr.Thomas Stockmann, die de termen van z’n stad van bacteriën wil zuiveren, wordt achtereenvolgens als een gek, een leugenaar, een machtswellusteling, een geniepige speculant, kortom als een vijand van het volk aanzien.
Als in dit stuk, waarin de conservatieven (Peter Stockmann) ervan langs krijgen, maar waar van de liberalen (Horvath, Billing, Aslaksen) werkelijk niets meer overblijft, echter één personage het hele stuk door als 100% zuiver wordt voorgesteld, dan is het wel Thomas Stockmann.
Een aantal van de opgesomde thema’s zijn natuurlijk niet nieuw en zullen anderzijds ook eeuwig blijven terugkeren. De manipulatie van het volk b.v. Uiteraard hebben zowel Ibsen als ik het hier over de manipulatie door de machthebbers en door de (in dit geval: liberale) pers en niet door de alom bekende agitatoren. Leuk is wel dat Dr.Stockmann ergens van zichzelf zegt: ze zullen nu wel denken dat ik een agitator ben.
Toch maakt Ibsen een grote fout. Niet zozeer een denkfout dan wel de manier om het onder woorden te brengen (wat voor de Meester Schrijver, die hij toch wel is, op z’n minst merkwaardig is). Dr.Stockmanns principe is dit: de oude bevoorrechte standen hebben afgedaan, hun hersencellen zijn afgestorven, zij houden vast aan principes, die weliswaar ooit eens revolutionair zijn geweest, maar nu al sedert honderd(en) ja(a)r(en) achterhaald zijn (“en een waarheid leeft maximum maar twintig jaar”). Maar ook de liberalen zijn verkeerd als ze beweren dat de souvereiniteit bij het volk ligt, want de grote massa van het volk is al even dom als wie hen regeert (want die hielden hen dom natuurlijk, maar dit zegt Ibsen o.a. niet) en dat wéten de liberalen. In feite willen ze enkel aan de macht komen met de hulp van het volk. En eens het dan zo ver is, kan het volk weer de pot op, want aan volksopvoeding doen ook zij niet. Nu al staat hun krant vol met onzin (Stockmanns dochter, Petra, weigert ervoor een Engels kortverhaal te vertalen, omdat het vertrekt van het principe dat er een bovennatuurlijke macht bestaat, die ervoor zorgt dat wie goed is rijk wordt en wie slecht arm; het is onzinnig, natuurlijk, moet Horvath toegeven, maar het volk vrààgt die onzin). Stockmann begint dan ook met z’n kinderen en enkele outcasts een nieuwe school waarmee hij zich tot doel stelt een soort leger te vormen (guerillero’s?) om dan later de ‘wolven’ te verdrijven.
Een uitstekende theorie dus, echter erbarmelijk slecht geformuleerd in de sleutelscène (vierde bedrijf) op de meeting. Zó slecht dat de reactie van het volk (weliswaar opgezweept door een monsterverbond van de burgemeester, Peter Stockmann, en de liberale pers) toch aannemelijk wordt: Stockmann scheldt ze namelijk uit voor straathonden en dies meer.
Maar al bij al blijft het een prachtig stuk en verschrikkelijk agressief (op dit ogenblik zou een opvoering door een alternatief theater niet misstaan). Zó agressief dat de critici van het establishment menen het wat te moeten afzwakken. De uitgever van de Engelse versie noemt het zelfs een humoristisch stuk!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.