Vandaag is het precies 150 jaar geleden dat de Nederlandse auteur Edward Douwes Dekker, of Multatuli zoals hij zichzelf noemde, te gast was in het Van Crombrugghe Genootschap om er te spreken over “het recht om een gevoelen af te keuren”. Dat gebeurde in het kader van het negende driedaagse Nederduits Letterkundig Congres in Gent. Sedertdien heeft het gebouw aan de Huidevetterskaai (nu Eetcafé Multatuli) een speciaal zaaltje dat ze naar hem hebben genoemd. Het was daar dat onze boekenclub vergaderde en ook waar ik het fameuze “feestje” heb gegeven n.a.v. mijn aanstelling op het kabinet van De Batselier.

Kuypers en Petry over “Max Havelaar” van Edward Douwes Dekker of Multatuli: “In de Nederlandse Kamer verklaarde men dat ‘het boek een rilling door het land had doen gaan’ en hoewel er niet dadelijk verandering kwam in de koloniale politiek, was Multatuli de eerste die aandacht vroeg voor een probleem, dat na de Tweede Wereldoorlog tot zoveel conflicten zou leiden.”
Dat is wel waar, maar Douwes Dekker was op de eerste plaats uit op eerherstel, het rechtsherstel voor de Javanen kwam slechts op de tweede plaats. Het is zelfs zo dat hij aan de bevoegde minister schreef dat hij het boek niét zou publiceren indien hij een bevordering zou bekomen. De minister wilde hem echter enkel “in de West” (Antillen e.d.) plaatsen en vandaar…
Herman Dangez: “Ophefmakend was dit boek niet alleen door de felle aanval op kolonialisme en racisme – allicht de eerste van die aard in Europa, de Amerikaanse schrijfster Harriet Beecher Stowe had met haar werk ‘Uncle Tom’s Cabin’ (1852) geijverd voor de afschaffing van de slavernij en tegen de discriminatie van de negers. Mogelijk heeft dit toen ophefmakend boek enige invloed op Multatuli gehad, maar het is veel makker dan ‘Max Havelaar’ – maar alvast door zijn eigenaardige, voor die tijd wel zeer ongewone constructie.”
A.L.Soeteman stelt dat de roman eigenlijk uit drie afzonderlijke verhalen bestaat.
Het eerste verhaal is het kaderverhaal, dat is geschreven door Batavus Droogstoppel en de geschiedenis van het boek vertelt in een stijl die aanleunt bij Dickens of Beets. Het speelt zich af in Amsterdam na 1858.
Het tweede verhaal is het eigenlijke verhaal van Max Havelaar en wordt verteld door Ernest Stern. Het is geschreven in een romantisch-epische stijl, eigen aan de koloniale literatuur. Het speelt zich af in Indonesië tussen 1840 en 1858.
Het derde “verhaal” tenslotte is eerder een pamflet waarin de “schrijver” Multatuli de geschiedenis van de “ambtenaar” Edward Douwes Dekker (2/3/1820-19/2/1887) vertelt. Het is geschreven in een directe stijl en “speelt zich af” in Brussel in 1860.
Als we deze structuur plaatsen op de diverse hoofdstukken van “Max Havelaar” dan krijgen we volgend overzicht:
I. Zelfportret van Droogstoppel (Roman A)
II. Ontmoeting met Sjaalman (Roman A)
III-IV. Pak van Sjaalman/opdracht aan Stern (Roman A)
V-VII. Geschiedenis van Max Havelaar over de jaren 1840 tot en met 1858 wordt verteld door Ludwig Stern; afstand nog vergroot door ironische opmerkingen van Droogstoppel (Roman B)
VIII. Toespraak tot de hoofden van Lebak (Roman B)
IX-X. Parodie op Heine (Roman A)
XI. De Japanse steenhouwer (Roman B): steenhouwer – koning – zon – wolk/regen – steen – steenhouwer
XII-XVIa: vervolg van de geschiedenis van Max Havelaar (Roman B)
XVIb (Roman A)
XVII-XVIIIa: Saïdjah en Adinda (Roman B)
XVIIIb (Roman A)
XIX-XXa (Roman B)
XXb.Als Stern aan het punt komt dat de ontslagen Multatuli in Batavia tevergeefs een audiëntie bij de gouverneur tracht te verkrijgen, wordt het kaderverhaal abrupt afgebroken voor het pamflet “Ik zal gelezen worden!” (Roman C)
Dr.Amaat De Vos schreef onder het pseudoniem Wazenaar de roman “Een Vlaamse jongen” (1878), waarin hij duidelijk beïnvloed is door Multatuli (vooral zijn anti-clericalisme). Overigens stipt Bernard Kemp (B.F.Van Vlierden) aan dat “Max Havelaar” hét voorbeeld is van de zogenaamde schrijvers- of kunstenaarsroman: de auteur schrijft over zichzelf en meer bepaald over het feit dat hij een boek aan het schrijven is, wij zouden nu het postmodernistisch noemen…
Typisch zijn dan de ontdubbelingen:
Edward Douwes Dekker – Multatuli – Max Havelaar
Anton Bergmann – Tony – Ernest Staes
Amaat De Vos – Wazenaar – Constant Vliermans
Alfons de Ridder – Willem Elsschot – Laarmans
Maar bij Multatuli is het nóg complexer omdat er meerdere ik-personen zijn (Batavus Droogstoppel, Ernest Stern, Sjaalman…) al zijn deze uiteraard géén ontdubbeling van de auteur. Alhoewel…
Multatuli = Max Havelaar = Sjaalman (als hoofdpersoon)
Multatuli = Ludwig Stern (als schrijver)
Een samenvatting van deze problematiek vindt men het best bij prof.Janssens.
MINNEBRIEVEN
Wie had gedacht dat een theater dat de naam van Multatuli draagt t.g.v. het Multatuli-jaar ook een quasi-extatisch huldebetoon aan zijn inspirator zou brengen, die pakt er met deze “Minnebrieven” toch wel flink naast. Wordt het (o.m. door ons gecontesteerde) maatschappelijke engagement van Multatuli nog wel dik in de verf gezet (er wordt met drie afsplitsingen gewerkt en « de opstandige Multatuli » is bijna een ongewilde karikatuur) dan legt regisseur Eddy Vereycken het blinde egoïsme van Multatuli in zijn relatie tot zijn vrouw en kinderen toch ongenadig tot op het bot bloot (daarom hebben wij trouwens ook bedenkingen bij Multatuli’s engagement; was hij immers niet bereid zijn « Max Havelaar » toch maar niet uit te geven, indien hij vooralsnog zijn herbenoeming kreeg ?).
Maar wat heet egoïsme ? Vanuit een ander standpunt kan men net zo goed beweren dat Multatuli « alles opoffert voor de Kunst », terwijl het precies zijn vrouw is die hem aanspoort toegevingen te doen opdat er toch maar brood op de plank zou komen. Zij is dan zelfs bereid om hem aan te moedigen zijn « Minnebrieven » aan ene Fancy te publiceren. O.K., Fancy is wellicht — zoals de naam het zelf zegt — een hersenschim van Multatuli, maar zelfs indien het dat is en niet zijn nichtje Sietske of een dertienjarig Indonesisch meisje waarop hij verliefd was, dan is het natuurlijk toch nog altijd een teken aan de wand…
Hoe dan ook, met die « Minnebrieven » is de kassa niet aan het rinkelen gegaan. Als toneeltekst voldoet-ie alleszins niet. Vereycken is dan maar ineens naar het andere uiterste doorgeslagen en laat de toneeltruken elkaar in razend tempo opvolgen. Aangezien deze echter niet op de tekst « colleren » worden ze erg gratuit en dus vervelend. De verbouwing van Multatuli’s huis b.v. is daarvoor typisch. Om een zeer momentaan effect te bereiken is het nodig dat twee, drie man voortdurend op de set aanwezig zijn en de aandacht afleiden. Ook het razendsnel en/of door elkaar spreken geeft de indruk van knap regiewerk te zijn, maar in feite wordt de reeds erg moeilijke tekst er alleen maar onverstaanbaarder door. Vooral op de achterste rijen groeide bij de première dan ook de verveling eerder aan tot irritatie en het einde kwam allicht geen minuut te vlug. Anders kwamen er misschien zelfs Heizel-taferelen van, want nu al aarzelden sommige waaghalzen niet om de schabouwelijke stellage af te klauteren…

Ronny De Schepper

Referenties
Ronny De Schepper, Met hoop op volgend seizoen, De Rode Vaan nr.22 van 1987
Ronny De Schepper, Multatuli-herdenking, Het Laatste Nieuws, 17 oktober 1995
Freddy De Schutter, Multatuli en de roman, De Standaard der Letteren, 26 maart 1988.
Edgar Du Perron, De muze van Jan Compagnie, bloemlezing uit de koloniale literatuur tot 1880.
Rita Geys, Makelaar in dromen, De Standaard der Letteren, 17 augustus 1995.
Tristan Haan, Multatuli’s legioen van Insulinde, Amsterdam, Bas Lubberhuizen, 1995.
Hella Haasse, Multatuli en de vrouwen (in de reeks “Genie en wereld”).
Bettina Hubo, Sporen van Multatuli bijna uitgewist in Lebak, De Standaard 19 augustus 1995.
Prof.Janssens, Max Havelaar, de held van Lebak, 1970.
Herwig Leus, Multatuli open en bloot, Het Laatste Nieuws 15 juli 1995.
Lodewijk Prins, Multatuli en het spel van Koningen (Douwes Dekker was een verwoed schaakspeler).
Marc Reynebeau, Een afbreker en een godsloochenaar, Knack, 25 februari 1987.
A.L.Soeteman, De structuur van Max Havelaar, 1966.
Hans van den Bergh, De blijvende grootheid van Multatuli, Snoecks 87.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s