Het is vandaag 85 jaar geleden dat de Nederlandse schrijver Frederik van Eeden is overleden…

Frederik van Eeden werd geboren in Haarlem als de zoon van de plantkundige Frederik Willem van Eeden en groeide dus op in een milieu waarin kunst en wetenschap een belangrijke rol speelden. In 1878 ging hij medicijnen studeren in Amsterdam. In 1886 promoveerde Van Eeden en vestigde hij zich te Bussum als huisarts, maar hij specialiseerde zich al snel geheel in de psychotherapie. In het begin van de jaren tachtig speelde Van Eeden een belangrijke rol in het studentenleven in Amsterdam en publiceerde hij zijn eerste artikelen en blijspelen. Hij werd lid van de letterkundige vereniging Flanor en richtte in 1885 met Frank van der Goes, Willem Kloos, Willem Paap en Albert Verwey het tijdschrift De Nieuwe Gids op, dat de spreekbuis van de Beweging van Tachtig zou worden.
De Tachtigers zetten zich af tegen de Victoriaanse domineespoëzie die zo populair was in de tweede helft van de negentiende eeuw. Van Eeden leverde een aandeel in een beroemde pastiche op de rijmelarijen van al die schrijvers: Grassprietjes van Cornelis Paradijs (1885), met een voorwoord van Sebastiaan Slaap (= Willem Kloos) en van P.A. Saaije Azn. (pseudoniem van Arnold Aletrino). In honderd jaar verschenen van deze bundel tien drukken.
De eerste afleveringen van De Nieuwe Gids bevatten delen van het door Van Eeden geschreven allegorische sprookje De kleine Johannes, dat in 1887 in boekvorm werd uitgegeven. Anton van Duinkerken: “Vertegenwoordigen Windekind, Robinetta, Pluizer en de Ongenoemde voor het algemene leven achtereenvolgens de fantasie, de liefde, de rede en het altruïsme, desnoods: kunst, erotiek, wetenschap en sociale arbeid, in verband met het leven van de auteur zijn ze concreter herkenbaar als poëzie, verliefdheid, medicijnen-studie en maatschappelijk idealisme.”
In 1894 trad Van Eeden uit de redactie van De Nieuwe Gids. De nadruk die de Tachtigers legden op de esthetiek als drijvende factor (l’art pour l’art) sloot bij nader inzien echter niet blijvend aan bij zijn levensvisie.
Op 15 april 1886 trouwde Frederik van Eeden met Martha van Vloten. Ze kregen twee zoons. Ze scheidden op 29 juli 1907. Over het leven en de dood van zijn zoon Paul schreef hij het boek Paul’s ontwaken. Op 21 augustus 1907 hertrouwde hij met Geertruida Woutrina Everts, met wie hij eveneens twee zoons kreeg. In zijn latere leven hield Van Eeden zich hoe langer hoe meer bezig met significa (*) en spiritisme. In 1897 verscheen zijn Redekunstige grondslag van verstandhouding, dat wel wordt beschouwd als eerste Nederlandse geschrift op het gebied van de significa. Een Duitse vertaling ervan verscheen in 2005, aan een Engelse vertaling wordt gewerkt.
Op 14 maart 1899 hield Van Eeden een belangrijke “toespraak tot de werkenden” in de Geelvinck te Amsterdam onder de titel “Waarvoor werkt gij?” en met als ondertitel “De verovering van het bezit door de arbeiders”.
In 1900 verscheen zijn psychologische roman Van de koele meren des doods, die sindsdien vele malen herdrukt is en nog steeds veel gelezen wordt. Hierin stelt Van Eeden de helende waarde van religie en psychotherapie tegenover de fatalistische opvattingen van de naturalistische auteurs. In 1982 werd dit boek verfilmd door Nouchka van Brakel met Renée Soutendijk in de hoofdrol.
Daarna ontwikkelde Van Eeden zich in anarchistische richting. Hij was zelfs bevriend met de in Londense ballingschap verblijvende Rus Peter Kropotkin, de “theoreticus” van de beweging.
De kolonie Walden in Bussum was een poging zijn maatschappelijke opvattingen concrete gestalte te geven. Dit experiment van 1898 tot 1907 is voor de ontwikkeling van het socialisme in Nederland van betekenis geweest.
In 1908 schreef hij het tendenstuk “IJsbrand” (naar het hoofdpersonage, een zonderling die niet het minste contact heeft met zijn medemensen; hij is echter wel een fijnzinnig, nobel mens, maar door een ongelukkige liefdeservaring is hij zo’n zonderling geworden), waarin de hele maatschappij wordt gehekeld (alleen de enkeling en de kinderen niet) vooral vanwege de omkoopbaarheid, geldzucht, hypocrisie en het gebrek aan naastenliefde. Het is een typisch romantisch stuk, vooral door de sterke tegenstellingen in de karakters (IJsbrand tegenover alle anderen, behalve dan Lize, het dochtertje van zijn pensionhoudster). Het stuk kent geen succes en ook de andere werken die nog volgen halen niet meer het niveau van zijn vroeger werk. Frederik van Eeden stierf in Bussum op 16 juni 1932.

Ronny De Schepper

(*) Aanduiding voor de (deels verouderde) wetenschap der menselijke verstandhouding zoals die zich heeft ontwikkeld sinds de Engelse Victoria Welby rond 1900 (dat betekent dus wel dat van Eeden haar vóór was) het initiatief nam voor een onderzoek dat moest leiden tot helderheid en ondubbelzinnigheid in communicatiemiddelen teneinde misverstand en wantrouwen tussen mensen en groepen uit te bannen.

Bronnen
Anton van Duinkerken in “Het tijdperk der vernieuwing van de Noord-Nederlandse letterkunde”, deel negen van de “Geschiedenis van de letterkunde der Nederlanden”, N.V. Standaard-Boekhandel, Antwerpen-Brussel, s.d.
Anton van Wilderode, De Dubbelfluit II.
Wikipedia

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s