Op 35-jarige leeftijd pakt Steven Spielberg uit met “E.T.” (1982). Een reusachtig succes dat bij de oscaruitreiking echter alweer slechts matig wordt gehonoreerd: twee oscars voor “visual effects” en twee voor het geluid, waaronder één voor de soundtrack van John Williams.

E.T. ALS CHRISTUSFIGUUR
En toch had Spielberg het beste van zichzelf gegeven: iemand die op zulk een korte tijd zoveel succes gekend heeft, begint er beter de sleutels van te kennen en weet hoe hij de massa dient te bespelen. Eén van die sleutels in het werk van Spielberg is het contrast en dit tot het paradoxale toe. Hier schuilt deze tegenstelling vooral in het gelaat van E.T., gelaat dat er enerzijds uitziet als dit van een overjaarse grijsaard maar dat anderzijds getooid is met onschuldige baby-ogen. Maar ook in zijn bijna afstootwekkende lelijkheid en zijn gevoeligheid, tenvolle uitgebuit door Spielberg, die de kijker in de aanvang van de prent als het ware in het rubber van E.T. stopt en diens angsten (wanneer hij alleen blijft op de onherbergzame aarde) letterlijk op die toeschouwer overbrengt, zodanig dat zelfs Robbe De Hert moet toegeven dat hij heeft zitten bleiten bij “E.T.”: “Allé komaan zeg en dat voor een plastieken pop!”
Hij had er nog kunnen aan toevoegen dat film zó levend kan worden dat de kleine Drew Barrymore ook wanneer er niét gedraaid werd nog met de E.T.-pop, die ergens in een hoek was gezet, ging praten, zodat Steven Spielberg vlug een technicus aanporde om even E.T. te spelen, als de dwergactrice Tamara De Treaux (1959-1990) die normaal in de pop kroop niet aanwezig was (de stem van het ruimtewezen zou dan weer afkomstig zijn van Debra Winger).
Dit paradoxale contrast vindt men ook in het feit dat dit van zo ver uit de ruimte gekomen ventje op de hoogte is van de meest gesofisticeerde technieken en tegelijkertijd zo onhandig, zo kwetsbaar is dat men het direct in bescherming wil nemen.
En om de kijkers te vertederen kent Spielberg eveneens zijn stiel: E.T. die zich wegstopt temidden van de gewone poppen in de kinderkamer, E.T. die de ijskast leegmaakt en overdadig bier drinkt, E.T. die leert telefoneren, E.T. die via het televisiescherm kennis maakt met de liefde.
En als klap om de vuurpijl is er de ziekte van Elliott en van E.T. ingevolge de telepathie die er tussen beiden ontstaan is en die hen alle twee aan de rand van dood brengt. Maar die ook omgekeerd werkt en weer tot leven wekt, dit tot groot genoegen van alle kijkers die een dramatisch einde van deze film niet zouden geslikt hebben, vooral niet in Amerika, het land van het “happy end” voor de “happy few”.
Het meest uitgekiende contrast dat Spielberg aanwendt, bestaat echter in de tegenstelling tussen het fantastische van zijn verhaal en het gewone van het kader waaraan het zich afspeelt. Het gezin van Elliott is het gezin van zovele Amerikaanse families met een alleenstaande moeder (vader is op stap met een andere – jongere – meid), met een dominerende grote broer en met een praatgraag klein zusje. Men kan de film dan ook “lezen” als de behoefte van Elliott aan een vaderfiguur. Vandaar dat het einde toch geen traditioneel “happy end” is, want nu staat Elliott er opnieuw alleen voor. Al heeft E.T. hem wel een aantal waarden meegegeven, die als het ware toevallig ook die zijn die de verrezen Christus aan zijn verbouwereerde leerlingen heeft meegegeven.
“E.T.” is een prent die zogezegd de “be good”-boodschap wil uitdragen (*). In deze wrede wereld op aarde met volwassenen die kinderen misbruiken, de natuur vernielen, oorlogen uitvechten, enz. komt het sympathieke buitenaardse wezentje voor een moment van bezinning, van vertedering, van hoop zorgen. En het vertrekt weer, een brede regenboogstraal achter zich latend.
Is inderdaad de huidige kapitalistische maatschappij in Amerika (en elders) verre van voorbeeldig voor miljoenen mensen, is zij getekend door werkloosheid en honger, door misdaad en bedrog, door dood en vernieling, om nog niet van oorlogsdreiging te spreken, dan is het wel wat gemakkelijk om een rubberen ventje voor enkele uren als moralist te doen optreden om het dan weer af te stappen. Op Amerikaanse kinderzielen kan het echter een moment van impact hebben. Des te beter dan. (**)
E.T. ALS VADERFIGUUR
Maar daarnaast is E.T. dus ook duidelijk een verwijzing naar de afwezige vaderfiguur. Spielberg zelf heeft bijna zijn hele leven een wrok gekoesterd tegen zijn vader die zijn moeder op heel jonge leeftijd in de steek heeft gelaten. Pas in 1999 zou hij zich met hem verzoenen. En het bindmiddel was inderdaad E.T.
Filmpionier Georges Méliès hield niet van Chaplin of Keaton en evenmin van de films van Pagnol of Abel Gance, daarvoor ging hij liever naar het theater, zei hij. Zijn voorkeur ging naar actie, b.v. westerns. Volgens zijn kleindochter zou hij allicht een grote aanhanger zijn van Spielberg. Die beantwoordt misschien het meest aan Méliès’ definitie van film: “Amuser les enfants, étonner les parents et surprendre tout le monde”.
Merkwaardig genoeg zegt Patricia Hitchcock min of meer hetzelfde over haar vader. Op de vraag van Kurt Vandemaele in Humo van 14/10/1997 wie als opvolger van haar vader kan worden bestempeld, antwoordt ze: “Ik zal je zeggen wie het meest op mijn vader lijkt, al spreek ik dan niet zozeer over filmgenres: Steven Spielberg. Omdat hij films maakt voor het publiek, niet voor zichzelf. Ik vind het spijtig dat mijn vader nooit E.T. heeft kunnen zien. Hij zou er dol op zijn geweest.”
Nadat hij voor “Poltergeist” iemand anders als regisseur opgeeft (Tobe Hooper), draait hij “Indiana Jones and the temple of doom”, met de schitterende Busby Berkeley-achtige openingsscène. Ook hiervoor krijgt hij echter zoals gewoonlijk alleen maar een technische oscar, namelijk die voor “visual effects”.
Men kan zeggen van Steven Spielberg wat men wil, maar niet dat hij platgetreden paden bewandelt. Nu hij immers na “E.T.” (en ook wel de “Indiana Jones”-films) bekend stond als “een tweede Walt Disney” (en een bétere, durf ik beweren) verfilmt hij “The color purple” naar de roman van Alice Walker. Een zeer volwassen werk, waarin Celie (Whoopie Goldberg) wordt verkracht door haar vader en uitgehuwelijkt aan een man die haar slaat (Danny Glover als Albert Johnson), maar wanneer deze met de zangeres Shug (Margaret Avery) aanpapt, vat deze ook (en méér) affectie op voor Celie, waardoor ze er eindelijk in slaagt zichzelf te ontplooien. De film kreeg elf oscarnominaties maar alweer niet voor de regie. Bovendien werd geen enkele nominatie in een oscar omgezet en was de vernedering voor Spielberg dus compleet.
Steven Spielberg and Brian De Palma had been friends since the two began making studio movies in the mid-1970s, and they made a habit of visiting each other’s sets. During “Scarface” (1983) Spielberg was on hand for one of the days of shooting the Colombians’ initial attack on Tony Montana’s house at the end of the movie, so De Palma let Spielberg direct the low-angle shot where the attackers first enter the house.
Daarna kwam “Empire of the sun” naar het boek van H.G.Ballard in een bewerking van Tom Stoppard. Alhoewel hier ook een kind de hoofdrol speelt, is het toch alweer een soort van “anti-E.T.” want “Empire” is helemaal geen zoetsappige film, maar heel erg bitter met een ambetant kereltje in de hoofdrol, dat je maar helemaal op het einde (namelijk bij de dood van zijn Japans “speelkameraadje”) leert appreciëren.
DE CATEGORIE “TROOSTPRIJZEN”
In 1989 was er dan “Indiana Jones and the last crusade”, waarna – nog in hetzelfde jaar – “Always” eigenlijk eveneens de Tweede Wereldoorlog behandelt, maar nu gaat Steven Spielberg onbeschroomd de sentimentele toer op, helemaal op z’n Amerikaans, zoals Spielberg dat bij momenten wel kan.
Omwille van de modernisering werden de oorlogsomstandigheden vervangen door bosbranden, want “Always” was oorspronkelijk gebaseerd op “A guy named Joe”, een film uit 1943 met Irene Dunne, Spencer Tracy en Van Johnson: een oorlogspiloot wordt tijdens een luchtgevecht neergehaald en keert na zijn dood als engelbewaarder terug om zijn liefje te troosten. Zijn tweede opdracht bestaat erin een jonge piloot geestelijk te begeleiden. Geen wonder dat dit thema van de “eeuwige liefde” die alle rampspoed overleeft succes had midden in de Tweede Wereldoorlog!
De film van Steven Spielberg was relatief gezien zeker niet zo’n groot succes als het “origineel”. Of waren de mensen anno 1990 misschien gewoon minder romantisch geworden?
Als Spielberg, zoals bij “Always”, zelf nog de touwtjes in handen heeft, valt het overigens nog wel mee met die sentimentaliteit (ook door de vertolkingen van Holly Hunter, John Goodman en Audrey Hepburn), maar als hij iemand anders de vrije hand geeft, zoals scenarist Gary David Goldberg, die zelf ook “Dad” mag regisseren, dan loopt het wel fout. Ook al portretteert ook hier Jack Lemmon goed de oude vader die wegens kanker nog slechts enkele maanden te leven heeft. Zijn zoon is echter Ted Danson en dan weet je het wel, zeker?
Spielberg zelf ontfermt zich over “Hook”, de zoveelste Peter Pan-bewerking, maar in de bewerking van Spielberg (en de vertolking van Robin Williams) wordt dit psychologisch toch wel heel goed “geduid”, toch viel de film bij de Oscars alweer in de kategorie “troostprijzen”. Je weet wel, beste make-up, beste “special effects”, mooiste kostumes enzovoort. Kortom, een boel onzin om aan geflopte superproducties toch nog een beetje glans te geven.

Ronny De Schepper

(*) E.T. zegt dit heel expliciet op het einde, maar de manier waarop het zinnetje (eigenlijk een misverstand) tot stand komt is veel grappiger: hij kijkt namelijk naar de televisie (Sesame Street) en daarin moet een kindje de letter “B” leren. Wanneer ze het juist heeft, zegt men: “Good!” Een dronken E.T. voegt die twee dan gewoon samen tot “be good”. Eigenlijk is het te vergelijken met het rock’n’rollnummer van Chuck Berry dat over ene Johnny B.Goode gaat (waarmee hij zichzelf overigens bedoelde), maar waarvan iedereen denkt dat het betekent: “Johnny, be good!”
(**) De tekst over “E.T.” was oorspronkelijk niet van mij, al heb ik er wel zóveel aan veranderd, dat hij ook niet meer van de vroegere auteur is. Wie dat dan wel was, weet ik helaas niet meer, maar als ik een gok mag wagen dan zou ik de naam Lukas De Vos laten vallen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.