Het is vandaag al dertig jaar geleden dat Jef Cassiers is overleden. In 1985 heb ik hem telefonisch geïnterviewd in de rubriek “Aan het lijntje” in De Rode Vaan. Dat was naar aanleiding van zijn eerste (en enige) tekenfilm die hij heeft gemaakt, “Jan Zonder Vrees”, die in diezelfde Rode Vaan werd gerecenseerd door Lode De Pooter. Hieronder heb ik beide artikels tot één verwerkt.

Hadden we onlangs (rv nummer 14) Manneken Pis aan het lijntje, dan hebben we nu hét Manneken voor u. Voor 99 % van onze lezers is nu wel duidelijk over wie we het hebben, maar voor dat ene procent dat nog steeds liever naar een echt aquarium kijkt i.p.v. naar dat waarin o.a. Paula Semer ronddartelt, verklappen we er nog bij dat hij voluit ook Alvermanneke wordt genoemd (zie onderstaande foto) of in het Engels Woodpecker. Jef Cassiers dus, sinds kort Jef Zonder Vrees.
De idee om « Jan zonder Vrees », het volksboek van de Antwerpse schrijver Constant De Kinder te verfilmen, stamt eigenlijk van Nic Bal, de voormalige directeur-generaal van de BRT die in 1980 aan TV-realisator Jef Cassiers vroeg om een animatiefilm naar dit werk te maken. « Jan zonder Vrees » verscheen in 1910 en werd jarenlang door de jeugd verslonden in zoverre dat er reeds talrijke stripverhalen uit gedistilleerd werden. In 1930 bracht Jan Waterschoot een getekende versie op de markt. Later volgden nog aanpassingen van Roger De Ruyck, van Bob De Moor en van Willem Dolphyn. Tot nu de tekenfilm is gekomen waarvan de animatie geleid werd door Dirk Depaepe.
Men kan natuurlijk de vraag stellen of de figuur van Jan zonder Vrees, die haar oorsprong vindt in oude volksverhalen en waarvoor het bestaan gesitueerd is in een tijd (XVe eeuw) dat er nog veel bijgeloof in onze gewesten heerste, de dag van vandaag nog indruk maakt op de moderne computerjeugd. Enkel de ervaring zal dit uitwijzen. Maar dit doet niets af van de verdienste van Jef Cassiers om haar in een echte eigen Vlaamse vorm te doen herleven en dan eerder in een familie- dan in jeugdfilm, « als een verkoopbaar product bestemd voor een breed publiek » zoals animator en assistent-regisseur Dirk Depaepe het uitdrukt.
« Jan zonder Vrees » — en dit moet vooraf gezegd — is niet opgevat als een dure en meestal zeemzoete Disney-productie, maar is ook geen knappe maar dikwijls hermetische kunstfilm. Het is wel een prent die de dingen op een vernieuwende manier benadert, die de Vlaamse artistieke traditie verweeft in de tekenfilm en waarvoor schilders als Breughel en Jeroen Bosch en een etser als Jules De Bruycker model stonden wat vormgeving en kleurenkeuze betreft. Vooral inzake decortekening en inzake massataferelen komen deze invloeden prachtig tot hun recht. Zij geven stijl aan de realisatie. Zij maken er de sterkste zijde van uit.
Jef Cassiers is naar zijn zeggen bewust de komische toer uit de weg gegaan. Bij hem geen ontluistering dus van zijn hoofdfiguur, geen afbraak. Maar dit sluit niet uit dat er voor « ingewijden » heel wat binnenpretjes te verwerken vallen. Een hoop gekende hedendaagse figuren uit het openbare leven zijn in een of andere gedaante te herkennen op pleinen en markten, bij riddergevechten of feestmalen. En wie voor angstbaas Dokus, de vriend van Jan die uiteindelijk zijn schrik vergeet, model heeft gestaan, kan men zo raden. Hopelijk valt hem over enkele weken, wanneer de film in de zalen start, de bibber definitief van het lijf. Hij kan zich zonder schaamrood tonen…
— Voor velen zal het wel als een verrassing zijn overgekomen dat u met een tekenfilm bent voor de dag gekomen. Nochtans is dat niet zo verwonderlijk…
Jef Cassiers :
De meeste mensen weten niet dat mijn allereerste stiel « tekenfilm » was. Als ik 15, 16 jaar was, ben ik anderhalf jaar werkzaam geweest in een tekenfilmfirma in het Antwerpse, net na de Tweede Wereldoorlog dus. Daar werden tekenfilms gemaakt zoals « Smidje Smee » of « Het atoommannetje », maar financieel was dat niet haalbaar en daarom ben ik overgestapt naar de publiciteit. Maar bij ons thuis hadden mijn vader, mijn broer François en ik ook al tekenfilmpjes gemaakt op 9 mm. Het zat me dus a.h.w. in het bloed.
— Maar dat wil anderzijds niet zeggen dat u werkelijk getekend hebt voor die film ?
J.C :
Jawel ! Het allereerste storyboard heb ik b.v. beeld voor beeld getekend. De 700 plans die erin komen, de grootte van de figuren, hoe ze er moesten uitzien, die Brueghel-affaire en Jeroen Bosch en zo, alle decors, de cadrages, de close-ups enz. dat is allemaal van mij. Een tekenfilm verloopt in feite in drie stadia. Eerst heb je het scenario, het storyboard, de lay-out, de stemmen, de dramatiek, kortom de hartslag van de film en dat heb ik praktisch alleen gedaan. Dan komt er een tweede stadium, dat van de animatie, dus het fabriekswerk om de figuren te doen bewegen. Maar ook hier werden de sleuteltekeningen gecheckt door mij en door Dirk De Paepe. En het derde blok mag u zeker ook niet vergeten, namelijk de muziek. Als je neemt dat ik gestart ben in januari 1981 was het eerste blok volledig af op het einde van dat jaar. Begin ’82 hebben we dan de stemmen opgenomen, waarna we zijn beginnen animeren tot januari 1984. En dan kwam de montage, de mixage, de geluidsopname, eerst de « normale » geluiden, maar dan ook nog meer dan 1.270 muzikale geluiden door Alain Pierre en tenslotte de muzikale motieven. Dat maakt dat wij op bepaalde momenten met zestien klanksporen hebben gewerkt.
— In een vraaggesprek met een confrater spreekt u uw voldoening uit over de muziek, maar u vindt het wel jammer dat er geen lied in zit ?
J.C. :
Een tekenfilm vraagt een liedje, hé. Maar in « Jan Zonder Vrees » was dat echt onmogelijk door het tempo van de story. Bovendien had ik er het geld niet voor. In mijn volgende tekenfilm moet dat wél kunnen, ook omdat die helemaal anders van structuur zal zijn. Liedjes zijn er nodig om de poëzie weer naar boven te halen. Dat ligt meer voor de hand bij een Walt Disney omdat men daar de karakters meer kan uitdiepen. In « Jan Zonder Vrees » kom ik daar niet echt toe, nogmaals wegens dat tempo, maar ook omdat er in het boek zelf ook niet veel karakterontleding zit. Ook op sociale aspecten kon ik niet te veel ingaan, omdat ik nu eenmaal een globale familiale film wilde maken en geen schooltelevisie.
— Ook in uw visie richt een tekenfilm zich dus niet uitsluitend tot kinderen ?
J.C. :
Ik had schrik van de kinderen. Ik vroeg mij af of een figuur als Jan Zonder Vrees nog wel kinderen zou kunnen aanspreken die gewoon zijn met computers te werken en zijn opgegroeid met Gremlins of E.T. Ik merk echter dat de kinderen nog steeds op dezelfde manier reageren als toen ikzelf kind was. Ze zitten op de rand van hun stoel, ze lachen wanneer ik het zo heb bedoeld enz. Dat vind ik een winstpunt, maar vooraf kon ik dat niet met zekerheid zeggen.
— En die volgende tekenfilm, wordt dat dan eindelijk « De Kleine Johannes », waar u al zo lang van droomt ?
J.C. :
Pas op, zo ver zijn we nog niet, hé ! Maar het evolueert wel in de gunstige zin. Dat zal echter wel een volwaardig product moeten worden, want het sympathieke van « Jan Zonder Vrees » mag dan nog zijn dat iedereen zich afvraagt « potverdorie, hoe heeft hij dat geflikt ? », maar dat is goed voor één keer, daar ben ik me erg goed van bewust. Als ik dus de middelen niet krijg die nodig zijn om iets als « De Kleine Johannes » te kunnen maken, dan begin ik er niet aan. Anders maak ik me immers belachelijk en pleeg ik inhoudelijk een moord tegenover het boek van Frederik Van Eeden. Met « Jan Zonder Vrees » heb ik bewezen dat wij in Vlaanderen een « Kleine Johannes » kùnnen maken, nu moet men ons daarvoor ook de nodige middelen ter beschikking stellen.
Helaas zal onze morele steun daarvoor wel niet voldoende zijn, maar we geven hem toch maar. Voilà. (*)

Referentie
Lode De Pooter & Ronny De Schepper, Jef Cassiers aan het lijntje, De Rode Vaan nr.16 van 1985

(*) Morele steun alleen is helaas niet genoeg gebleken. De film is er nooit gekomen.

65 johan en de alverman

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s