Sommige bronnen wijten de bijzondere betekenis van 1 april aan de Franse wijziging naar de gregoriaanse kalender, zoals opgedragen door Paus Gregorius XIII in 1582. Voor die tijd werd Nieuwjaar gevierd van 25 maart tot 1 april. Met de verandering van het kalendersysteem werd Nieuwjaar verplaatst naar 1 januari. Mensen die dit vergaten of die het nieuwe kalendersysteem weigerden te aanvaarden, kregen uitnodigingen voor niet-gehouden feestjes, grappige presentjes enzovoort.

Deze verklaring is echter onwaarschijnlijk: de 1 aprilgrap wordt namelijk al eerder vermeld in een Franse bron uit 1508, dus ruim voor die tijd. De eerste vermelding in een Nederlandstalige bron dateert uit ca. 1560 te Brugge, een gedicht van de rederijker Eduard de Dene. Het is een parodie op ‘1 april’ waarin een knecht het plan van zijn heer om hem te “verzenden“, doorziet. De geschiedenis gaat dus ten minste terug tot het begin van de zestiende eeuw. De wijde verspreiding van het verschijnsel wijst echter op een nog oudere oorsprong.
De 1 aprilgrap is volgens een andere theorie immers ontstaan uit een vroeger middeleeuws festival: het feest van de zotten. La fête des fous was vooral in Frankrijk van de 5de tot de 16de eeuw erg populair (denk o.a. aan de beginscène van “Nôtre Dame” van Victor Hugo). Het werd gevierd omstreeks 1 januari door het kiezen van een valse paus of bisschop en ging gepaard met allerlei rituelen en festiviteiten waarbij de geestelijkheid werd geparodieerd. Aan de basis hiervan lagen dan weer naar alle waarschijnlijkheid vroegere heidense saturnalia. En waarom heeft men het dan vooral over een aprilvis? Alcide kent het antwoord: “Comme à cette période de l’année, au début du mois d’avril, la pêche est interdite, car c’est la période de frai des poissons (la période de reproduction), certains avaient eu comme idée de faire des farces aux pêcheurs en jetant des harengs dans la rivière. En faisant cela ils devaient peut-être s’écrier: ‘Poisson d’avril!’ et la coutume du ‘poisson d’avril’ est restée.”
Er zijn ook verklaringen gezocht in het wisselvallige aprilweer en parallellen gezien met de Germaanse mythologie (de Noordse god Loki was een onruststoker die vaak van gedaante veranderde; hij werd steeds boosaardiger en ten slotte sloten de goden hem op in een grot, met een giftige slang boven zijn hoofd; hier zou hij blijven tot Ragnarok, het einde van de wereld) en met de Bijbelse geschiedenis (Wikipedia vertelt er niet bij waarover het dan precies zou gaan en ik vind het ook niet terug: wie helpt?). In verschillende landen zijn ook wel nationale gebeurtenissen aangevoerd als begin van de traditie. Deze verklaringen, die waarschijnlijk ooit zelf als aprilgrap zijn verzonnen, leiden soms tot op de dag van vandaag een hardnekkig leven. Zo denkt men in Nederland nog vaak dat de grappenmakerij begonnen is met de inname van Den Briel door de watergeuzen op 1 april 1572, zoals blijkt uit een bekend gezegde: Op 1 april verloor Alva zijn bril. Het feit dat ook buiten Nederland 1 aprilgrappen worden gemaakt, wordt daarbij gemakshalve over het hoofd gezien.
Zelf heb ik eigenlijk een hekel aan aprilgrappen, zeker als het voornaamste element (het “verzenden”) ontbreekt. Wat voor zin heeft dat nu om een leugen (al is het maar voor één dag) de wereld in te sturen? Als je er goedgelovige mensen mee kan beetnemen (zeker als de aloude “graaicultuur” ermee gemoeid is, m.a.w. dat ze naar een bepaalde plaats moeten gaan om daar dan ook zogezegd iets te krijgen), zie ik er de humor nog wel van in, maar verder…? Jan Mestdagh die elk jaar met een vis op zijn rug moest rondlopen of een kilo lood in zijn boekentas moest verslepen (in de tijd dat we nog “in lood” drukten), het lijkt me eerder pestgedrag op het werk dan een geslaagde grap. Daarom ben ik zelf verbaasd over de zalvende toon die ik destijds in De Rode Vaan aansloeg over een aprilgrap uit 1984…
“Aprilgrappen lijken nu eenmaal een onuitroeibaar kwaad (heeft u die in de rv van vorige week ontdekt ?) en we zullen er dus maar moeten mee leren leven. Zolang ze onschuldig zijn doen ze geen kwaad en in de beste gevallen kunnen ze zelfs spitsvondig zijn, zoals in de loop der jaren b.v de RTBF-joernalisten hebben bewezen (terugblik in Zygomaticorama op 1-4 met Brussel als « fiscaal paradijs » en invoering van reclame op de RTBF of hoe m.a.w. de grappen de realiteit slechts met enkele jaren voor waren). De BRT zat dit jaar echter wel op het randje. De « grap » draaide immers rond het rechtstreeks capteren van een speciale aflevering van het Dallas-feuilleton via een satelliet. Hebben een aantal mensen zich aan hun kijkbuisverslaving laten vangen, dan is het echter minder gelukkig te vernemen dat deze grap inspeelde op een initiatief uit de privé-sector, met name de krant « Het Volk ». Op die manier kreeg dit blad (zonder bij naam te worden genoemd, maar toch duidelijk genoeg) o.m. publiciteit tijdens het radioprogramma van Ro Burms op zondagnamiddag (BRT 2). We vonden het dan ook meer geslaagd dat de eigen BRT-inbreng erin bestond dat « in ruil » een Engels/Franstalige versie van TV-Touché-International zogezegd « world-wide » werd teruggestraald. In werkelijkheid betrof het hier een compilatie bedoeld voor Montreux (9 tot 16 mei), die in laatste instantie niet werd weerhouden (in plaats daarvan gaat Musicomicolor een nog niet uitgezonden — voorzien voor 16-3 — programma van John Erbuer rond de komische muziekgroep De Nieuwe Snaar). Grosso modo viel de uitzending te vergelijken met de voor Vlaanderen bedoelde compilatie die we vorige week reeds hebben besproken, alleen werden de toespelingen die enkel op onze eigen politieke toestanden betrekking hadden, uiteraard achterwege gelaten.” (R.D.S. in De Rode Vaan nr.15 van 1984)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s