Het is vandaag tachtig jaar geleden dat de Amerikaanse fantasy– en horrorschrijver H.P.Lovecraft is overleden.

Lovecraft was tijdens zijn leven een vrij onbekende schrijver. Vrijwel al zijn verhalen werden slechts gepubliceerd in pulpbladen als Weird Tales. Tijdens zijn leven werd hij niet veel gelezen, maar zijn werk bleek zeer invloedrijk bij latere schrijvers en fans van horrorverhalen. Postuum is er rond hem dan ook een zodanige cultus ontstaan dat zijn “Griezelverhalen” (Amsterdam, Loeb, 1982, 431 blz.) zelfs worden ingeleid door Willem Frederik Hermans. Nog later zou Michel Houellebecq er zijn eerste boek (“een soort van eerste roman”) aan wijden: “H.P.Lovecraft. Tegen de wereld, tegen het leven”. Hij typeert deze zusterziel als volgt: “Onverzoenlijke haat tegen de wereld in het algemeen, met daarbovenop een bijzondere afkeer van de moderne wereld.” Dat heeft ook gevolgen voor zijn schrijfstijl: “Hoe monsterlijker en onvoorstelbaarder de beschreven gebeurtenissen en entiteiten, hoe nauwkeuriger en klinischer de beschrijving. Je hebt een scalpel nodig om het onnoembare te ontleden.”
In 2004 werd dit uitgebreide opstel opgenomen in een bloemlezing van Houellebecqs niet-literaire geschriften, “De koude revolutie. Confrontaties en bespiegelingen.” (De Arbeiderspers) De titel wordt door hemzelf als volgt verklaard: “Elk individu kan bij zichzelf een soort van koude revolutie ontketenen door even buiten de informatief-publicitaire stroom te gaan staan. Je hoeft alleen maar een pauze in te lassen, de radio uit te doen, de televisie af te zetten; niets meer te kopen. Je hoeft alleen maar niet meer mee te doen, niet meer te weten.”
Lovecraft was een racist en nazist. Hij was bekend met de werken van Oswald Spengler, wiens pessimistische kijk op de westerse samenleving en de daarin steeds meer de overhand krijgende decadentie van grote invloed waren op Lovecrafts anti-moderne wereldbeeld. Lovecraft gebruikt in zijn verhalen geregeld het concept van een beschaving die moet opboksen tegen duistere, primitieve culturen en ideeën.

Tenslotte, vooral nieuwsgierig, doorworstelde ik de lijvige hierboven genoemde lijvige verzameling van 22 verhalen van de meester van de griezel. Een worsteling? Jawel, zijn universum bleek niet echt mijn ding. En zijn stijl al evenmin: natuurlijk is dit een vertaling  maar gezien voor de ganse bundel acht vertalers aan het werk waren en iedere tekst in hetzelfde bedje ziek was zal de oorzaak wel bij de originele tekst mogen gezocht worden.

De wereld van Lovecraft: gedurende zijn leven werden al zijn verhalen, zo’n zestig in totaal (een vijftal waren werken van langere adem) enkel in tijdschriften gepubliceerd. Slechts één boek verscheen in 1936 als paperback ‘The shadow over Innsmouth’. Dat zou zijn populariteit niet in de weg staan. Hij kreeg al vlug heel wat adepten, men dweepte met zijn duistere wereld, zijn monsters die hij liet opdagen uit de nevelen van de dood, uit het wel heel verre verleden, uit exotische bestemmingen, uit het onderbewustzijn en uit de dromen. Veel teksten verwezen naar de Cthulhu-cultus. En situeerde hij in een fictief stadje, Arkham: verweerde gebouwen, vervuild, ruïnes, steegjes en sloppen, een grotendeels bizarre bevolking… maar vooral wat zich onder de grond dikwijls in labyrintachtige kelders afspeelt, of op raamloze zolders en in kerktorens moet de lezer laten huiveren. Hoofdzakelijk betreft het fenomenen die uit de dood opgewekt worden bij middel van spreuken uit de meest bizarre boeken. Daartoe verzint Lovecraft een complete bibliotheek bij elkaar (enkele titels ontvreemdt hij van andere auteurs), die later terug te vinden zijn bij meerdere schrijvers – kruisbestuiving binnen het genre! Er wordt gegoocheld met verzonnen woorden, met gekke vormen, bizarre creaturen, natuurfenomenen. Heksen en duivels dansen met ons hand in hand. We wentelen in stof en slijm, het is zelden licht, veelal duister, in ieder geval mistig.
Kortom, zo bij elkaar was het mij een beetje teveel van ‘het goede’. Maar uiteraard, wie wenst zich onder te dompelen in dit gecreëerde rijk, kan nooit voldoende krijgen. Dat zal wel de reden geweest zijn waarom enkele personen in 1939 de uitgeverij Arkham House oprichtten, de naam ontleend aan Lovecrafts vinding, uitsluitend met de bedoeling het werk van hun idool in boekvorm te publiceren. Later zou – wegens het succes van het horrorgenre – werk van meer auteurs gepubliceerd worden en groeide Arkham uit tot een begrip.

Verwerp ik nu alles wat ik hier gelezen heb? Toch niet. Want daar stuit ik tussen al die verhalen waarvan de meeste verwijzen naar de Cthulhu-cultus, op ‘The Case of Charles Dexter Ward’ (1927), een novelle die zo’n 130 pagina’s in beslag neemt. Wat blijkt: niet alleen besteedde Lovecraft hier aandacht aan de psychologie van zijn personages (hij verdiepte vooral de hoofdpersoon veel meer), de opbouw qua spanning is zeer sterk. Meteen zijn ook de verwijzingen naar o.m. Salem interessant. Het is duidelijk dat hij een belezen auteur is en dat zijn creaties stoelen op wat hij uit de literatuur, de geschiedenis en de wetenschappen (natuurkunde, scheikunde) meenam.

Dan is er ook ‘In the Walls of Eryx’ (1936; gepubliceerd onder de naam Kenneth Sterling), een science fiction spelend op Venus. Belangwekkend is hier de filosofie die het verhaal besluit: de auteur concludeert o.m. dat de mens minder eigenwijs moet zijn, zich minder als het midden van het universum en als overheerser van de natuur mag beschouwen. Enige nederigheid is passend. Hij zweert, letterlijk, iedere superioriteit van welk ras ook af. Om tenslotte vast te stellen dat de mens toch weer, hoogmoedig in zijn fouten hervalt.
De stijl van Lovecraft is niet bepaald zijn sterkste zijde. Het valt vooral op dat hij voor de sfeerbepaling steevast een beroep doet op platituden. Met woorden als ‘curious, strange, terrible, mysterious, daemoniac, monstruous’ neem je de lezer niet mee in de gruwel van een scène; voor de echte suggestie is enige subtiliteit gewenst. Dat is waarschijnlijk mede de oorzaak dat bij het lezen van een aantal verhalen de aandacht verslapt, naast het feit dat we inhoudelijk met steeds hetzelfde stramien geconfronteerd worden. Nee, een E.A.Poe of een Arthur Machen is hij niet. Toch kan enige verdienste als verteller, en vooral als schepper van die bizarre eigen wereld en cultus, niet ontkend worden.  

Johan de Belie

5 gedachtes over “Howard Phillips Lovecraft (1890-1937)

  1. Lovecraft is op z’n zachtst gezegd omstreden; als man én als literaire entiteit. Te barok, te veel literaire maniërismen, te anachronistisch, zijn werk verdrinkt in anti-moderne sentimenten, geen deugdelijke dialoog ontsnapte aan zijn pen en zelfs JRR Tolkien overtrof hem als het op het scheppen van geslaagde vrouwenpersonages aankwam… En toch… In mijn ogen is hij een literaire reus; onovertroffen als fantaisist en vooral als kosmicist. Een genrevernieuwer en een superieure estheet. Vanuit zijn unieke horror-filosofie ontwikkelde hij het ‘cosmic horror’ genre dat draaide op 1. een materieel-mechanisch wereldbeeld; 2. misantropie: waarbij de mens aan de onderkant van de kosmische pikorde bengelt; 3 een dynamisch pantheon van goddelijk-lijkende entiteiten (zoals Azathoth, Cthulhu, Yog-Sothoth, Nyarlathotep, enz…) die in wezen eerder machtige buitenaardsen zijn; 4. De destructiviteit die met het nastreven van verboden kennis (veelal opgetekend in occulte boeken zoals: Necronomicon, het boek van Eibon, De Vermis Mysteries, enz…) gepaard gaat. Lees: blootstelling aan kennis die de mens een te diep inzicht schenkt in de waarheid van de kosmos en daarmee de menselijke schaal vernietigt. Het gevolg is steeds extreme cognitieve dissonantie; 5. Nihilistische hopeloosheid: de mens kan niet winnen tegen de irrationele chaos en de kosmische wetten waar de Lovecraftiaanse creaturen de avatars van zijn…

    Like

    1. Beste Jan

      Spot on.Het boekje van Houellebecq verdient (her) lezing.Het opstel van Ronny is goedbedoeld maar niet diepgravend: Lovecraft een Nazist( een Nazist?)(überhaupt!)) noemen is beslist ongeïnformeerd.

      Ik heb Lovecraft leren kennen via De zwanen van Stonehenge van Hubert Lampo, bij verschijnen.

      En U?

      Please write.

      Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.