Veertig jaar geleden werd de Japanse film “Het Rijk der Zinnen” in beslag genomen in Brusselse bioscopen.

De Japanse regisseur Nagisa Oshima scoorde in de jaren zeventig inderdaad een schandaalsucces met “Het Rijk der Zinnen” (”Ai no corrida”). Dat kwam merkwaardig genoeg niet omdat voor het eerst in een “normale” film de hoofdacteurs elkaar echt penetreerden (tenzij die “eer” de Nederlandse film “Blue movie” toekomt), zoals tot dan toe enkel in een pornofilm gebeurde, al wordt dat ook wel eens beweerd van films waarin een echtpaar in het dagelijkse leven eveneens een paar is in de film. Dat is dus een echt paar dat echt paart. Kim Basinger en Alec Baldwin in “The Getaway” b.v. Maar of dat nu waar is of niet, in tegenstelling tot bij Oshima wordt dat aan de kijkers niet expliciet getoond. Nee, Manu Ruys vatte het in “De Standaard” als volgt samen: “Er is naakt en er is seks-sadisme. Wie het onderscheid niet aanvoelt, ontbeert een gezond en evenwichtig oordeelsvermogen en werpt zich beter niet op als woordvoerder van de openbare opinie.”
Dit blad had zich wel heel expliciet in het onderwerp vastgebeten. Zo kopte Maria Rosseels met letters die men bij Het Laatste Nieuws was gaan lenen: “Noem het kind bij zijn naam: pornografie”. En in Duitsland was men het klaarblijkelijk daarmee eens, want in het rapport om de inbeslagname te justifiëren staat letterlijk “dat aan het gezicht van de vrouw te merken is dat seksuele praktijken plaatshebben”.
Oshima keert zich met deze film echter juist tégen de pornografie. Ondanks (of misschien juist dankzij) het feit dat deze film eindigt met de dood van de geliefde (gebaseerd op een echt gebeurd feit uit 1936, wanneer de jonge geisha Sada met het afgesneden geslacht van haar minnaar werd aangetroffen) wil het een vitalistische ode zijn aan de seksuele moraal in het nog niet verwestelijkte Japan, waar monogamie niet de dwingelandij was, die volgens Oshima juist aan de oorsprong ligt van de vlucht in de pornografie. Zijn filmbeelden willen dan ook herinneringen oproepen aan de tekeningen van Utamaro en Hokusai.
Ook legt Maria Rosseels de link met sadisme en vindt dat de naam Sada voor het vrouwelijke hoofdpersonage niet toevallig is gekozen. Merkwaardiger is wel dat Rosseels ook wel toegeeft dat de film verschilt van de doorsnee-porno, maar naast “de esthetische kwaliteiten” is er een onderscheid dat de film juist “slechter” maakt dan die porno, zodat “de directeurs van pornozalen de film van Oshima niet lusten; het publiek dat die bioscopen frequenteert wil, naast de seks, ook nog een romantisch (desnoods gecamoufleerd) verhaal. En dat zit er bij Oshima niet in. De non-stop seks wordt vlug eentonig.”
Anderzijds houdt Maria ons wel (als enige!) op de hoogte van wat we allemaal missen: het bevredigen van een oude bedelaar en een lesbische scène die met twaalf minuten werd ingekort. Op de koop toe geeft ze ons ook nog wat erotische cultuur mee. Aangezien het verbod op het tonen van schaamhaar toen nog geldig was, herinnert ze ons eraan dat dit teruggaat op een eeuwenoud taboe: “Ook in het keizerlijke China gold het tonen van schaamharen als obsceen, en de dure courtisanes, aan wier naakt-dansen niemand aanstoot nam, waren dan ook keurig onthaard.”
Hetzelfde verhaal werd dertig jaar later verteld in de kortfilm “La véritable histoire d’Abe Sada” van Noburo Tanaka. Deze kortfilm vormde een onderdeel van “Roman Porno”, een bundeling van vijf erotische Japanse kortfilms van de gespecialiseerde firma Nikkatsu. Ondanks het feit dat de bedoeling puur commercieel is, levert het toch een aantal picturale pareltjes op. Het is duidelijk dat de regisseurs (buiten Tanaka ook nog Seijin Suzuki en Tatsumi Kumashiro) in de leer gingen bij de rijke traditie van de Japanse erotische prenten. Met name deze film van Tanaka (de twee overige zijn ook van zijn hand) onderscheidt zich van die van Oshima, door meer de nadruk te leggen op het sadomasochistische karakter van de relatie tussen Sada en haar meester Kichi.
De distribiteur bracht de volgende film van Oshima uit onder de titel “Het Rijk der Passie”, omdat hij dacht van op die manier nog eens langs de kassa te mogen passeren. Ondanks de misleidende titel bleek alras dat het hier om een “zuivere” kunstfilm ging (eigenlijk betekent de titel “Ai no borei” letterlijk “Het spook der liefde” en dat zegt veel meer over de film, die inderdaad over een vermoorde rikshatrekker gaat, die in het huis van zijn echtgenote, tevens moordenares, en haar minnaar komt spoken; ah ja, die mens moest voortaan immers zijn riksha zelf trekken!) en de belangstelling daarvoor bleek zo gering dat men de film nog zelden te zien krijgt.
EROTIEK, SEKS EN PORNO
Op het einde van zijn boek “Vrouwen, pornografie & erotiek” (Arbeiderspers, 1979) stelt de auteur Gilles Lapouge de vraag: “Is het toeval dat de opkomst van de pornografische kunst samenvalt met het tijdperk van de film?” (p.391). En amper een paar lijnen verder antwoordt hij zichzelf: “De revolutie in onze zeden is ongetwijfeld minder een verschuiving van de moraal als wel een onvermijdelijk gevolg van een technische vooruitgang.” (p.391-392)
Als men in filmtermen een onderscheid zou willen maken tussen erotiek, seks en porno, dan ben ik dan ook geneigd dit te vertalen in camera-afstanden, d.w.z. de camera komt steeds dichterbij, er wordt steeds minder gesuggereerd. Nu was ik in mijn jeugd al geen grote fanaat van Meccano, dus ook nu ben ik nog steeds niet erg geïnteresseerd in het in elkaar steken en nadien weer uit elkaar halen van lichaamsdelen en dat is wat pornofilms tot in den treure toe in close-up tonen. De close-ups van allerlei lichaamsdelen horen eigenlijk eerder thuis in een medische rubriek dan in een erotische. Erotiek is immers niet gebaat bij zeer expliciete scènes.
Laten we dus meteen van meetafaan duidelijk zijn: porno, ik ben er niet tegen, maar het verveelt me. Ik vind het niet erotisch. Toch lijkt het me interessant even stil te staan bij de “geschiedenis” van de pornofilm-industrie, al was het maar dat het verschijnsel de laatste tijd blijkbaar “Salonfähig” geworden is, niet alleen omdat gerenommeerde cineasten als Gabriel Axel (”Babettes feestmaal” uit 1987) daarvóór aan de kost kwamen met het draaien van soft seks-films, maar ook omdat “respectabele” films nu ook een beroep doen op porno-vedetten. Het begon met het Franse “Romance”, maar er is ook “Shabondama Elegy” van Jan Kerkhof uit 1999, waarin Thom Hoffman tegenover een Japanse porno-actrice wordt geplaatst. En het jaar daarop kwam de volledige “doorbraak” met “Baise-moi”, een film gemaakt door vier vrouwen (de schrijfster Virginie Despentes, regisseuse Coralie Trinh Tri en hoofdvertolksters Raffaela Anderson en Karen Bach), waarvan enkel de schrijfster NIET uit het pornocircuit kwam. Na klachten van enkele katholieke organisaties kreeg de film uiteindelijk toch een X-rating (enkel voor pornozalen dus), maar in België kwam hij wel gewoon uit, zij het met een restrictie vanaf 18 jaar (daar waar die nu gewoonlijk al op 16 jaar lag). Karen Bach werd overigens op 29 januari 2005 door vrienden dood aangetroffen in hun gemeenschappelijke woning. Ze had zelfmoord gepleegd. Karen Bach was 31 jaar oud. Sedert “Baise-moi” had ze in geen enkele film meer gespeeld (1).
Men noemt dit meestal “films voor volwassenen” al is het merkwaardig dat dit etiket uitsluitend gereserveerd wordt voor erotische films. Ik heb daar geen moeite mee (erotiek vergt een zekere rijpheid en een verliezen van de onschuld, laat kinderen dus maar zo lang ze dat willen kind zijn), maar het stopt erotiek wel ergens in het verdomhoekje, zoals dat toch enkel maar voor gore porno terecht is. Anders lijkt het me juist het punt waarop volwassenen nog eens heerlijk als kinderen kunnen spelen. Ik heb veel meer moeite met het feit dat het “kinderen niet toegelaten”-etiket bijna nooit omwille van geweldscènes wordt toegekend, vooral omdat dit vaak voorkomt in films die zich speciaal tot een jongerenpubliek richten. Dat noemt men dan “actiefilms”.
PORNO VERSUS EROTIEK
Wat is porno? Een algemeen geldende definitie zal er wel niet te vinden zijn. Een cynicus heeft zelfs eens beweerd: “porno is de erotiek van de andere”. Of zoals Steve het cynisch formuleert in een aflevering van “Coupling”: “Als het vrouwen opwindt, is het erotiek, als het mannen opwindt, is het porno.”
Wij reserveren hier de term voor wat men dan noemt “harde porno”. “Soft porno” is immers een wat misleidende term voor wat eigenlijk gewone seksfilms zijn.
De huidige BRTN-producer Paul Bottelberghs suggereerde destijds in “De Andere Film” de volgende definitie: “Men zou de term porno kunnen gebruiken voor die voorstellingen van het seksuele die het seksuele ofwel volledig loszien van de wereld errond, ofwel de huidige rolpatronen (de huidige machtsrelaties) klakkeloos overnemen. Pornografie is dan de representatie van seksuele beelden, vaak met nadruk op het belachelijke en het gewelddadige, die de mens vernedert met als doel te entertainen of producten te verkopen. Pornografie gaat meer over de uitoefening van macht dan over uitdrukking van seksualiteit.”
Prof.Catharine MacKinnon van de University of Michigan sluit zich hierbij aan met de vaststelling: “In pornography the pleasure of the women expressed in it is fake and the violence against them is real.”
Toch is er ook een verschil. Bottelberghs wijst erop dat porno zich afspeelt op het niveau van de representatie, de afbeelding, het getoonde. Een verkrachting is dus geen pornografie, het vertonen ervan in een film kan dat wel zijn (zie de discussie over “L’amour violé” en ook de film “Rape culture” uit 1978).
Anderzijds kan men ook gewoon op wetteksten of omschrijvingen ervan afgaan. De Engelse filmcommissie vatte het als volgt samen: “Inner labia is out, but outer labia can be in.” Ook Sylvia Kristel geeft ongevraagd een goede definitie van het verschil tussen soft en hard porno. “De meeste acteurs waren professioneel genoeg om geen erectie te krijgen,” zegt ze over haar “Emmanuelle”-films, terwijl in harde porno de acteurs juist zo professioneel moeten zijn om op àlle tijden een erectie te kunnen krijgen.
KOMM, GIB MIR DEINEN SCHWANZ!
Het zwakke onderdeel van erotische films is meestal het verhaal. Toen ik mij destijds een abonnement nam op Filmnet, kreeg ik na een paar weken een briefje met de vraag waarom ik dat nou precies had gedaan. Ik antwoordde (naar waarheid) dat dit omwille van de wielerwedstrijden was, maar ik voegde er in een overmoedige bui aan toe: “De erotische films zijn mooi meegenomen.”
Een jaar later wou ik dat deze brief nooit had bestaan. Ik hoop alvast dat niemand mij erop zal vastpinnen. Wist ik veel dat ik immers een jaar lang steeds dezelfde film zou te zien krijgen, zij het telkens met een andere titel! En die film heet dan “eredienst van de fallus”. Want daar draait het in iedere film om. De Duitse zijn daar het meest expliciet in (”Gib mir dein lekkeren Schwanz”), maar ook de Amerikanen doen hiervoor niet onder (”You want my gorgeous dick, no?”). En dan krijg je anderhalf uur lang Bengelende Ballen in close-up, om nog van de harige kont daarboven te zwijgen.
Ik ventileerde mijn afgrijzen dan ook in een volgende brief. Men gaat er immers gemeenzaam van uit dat porno zich voor het grootste deel tot een mannelijk publiek richt. Wel, welke man wil nu per se op de kloten van een andere vent zitten kijken, tenzij latente homoseksuelen? En nu mogen er voor mijn part gerust films voor homo’s worden uitgezonden, maar déze films zijn voor hetero’s bedoeld. Bovendien blijken er volgens recente onderzoeken toch méér vrouwen te kijken dan men algemeen aanneemt, maar wat stelt men dan vast? Dat ook vrouwen een glad vrouwenlichaam doorgaans mooier vinden dan de harige torso van een vent. (Alhoewel één derde van de door Elga in 1996 geënquêteerde vrouwen mannelijk naakt in soaps zou willen.)
Op een jaar tijd heb ik slechts een paar uitzonderingen kunnen noteren. “Sex sorority kittens” was geestig en vrouwvriendelijk; het eerste adjectief was ook toepasselijk op “Babewatch” en het tweede op “Where the boys aren’t”, maar jammer genoeg ging in beide gevallen de combinatie al niet meer op. Over de rest zwijgen we maar. De voornaamste reden is dat er voornamelijk uit het Amerikaanse vaatje wordt getapt, het volk dat aan de top staat der frustraties. En de Duitsers van ‘t zelfde natuurlijk. Ze willen alle twee “the biggest” zijn, precies omdat ze niets hebben om fier op te zijn. Jammer genoeg was de enige Franse film die ik op Filmnet heb gezien, al even vulgair. Nochtans zijn de Fransen de besten in dit genre. Bij het opstarten van VT4 heeft men daar een paar goede Franse films gegeven (”Curieuse voisine” of zoiets b.v.), al is men ook daar ondertussen op Amerikaanse siliconen-borsten overgeschakeld. Nu weet ik wel dat het hier soft-porno betreft, maar als men dan zo nodig toch “cum shots” wil, dat men er dan een paar tussen monteert, zoals men bij “Caligula” heeft gedaan. Niemand ziet toch of het wel de juiste pik of kut is.
Maar neem vooral deze raad ter harte: laat de aankopen niet langer verrichten door een gefrustreerde vent, maar stel een vrouw aan. Vrouwen zijn veel geraffineerder. Zij zouden b.v. weliswaar de aankleding van een film als “Extreme sex” appreciëren, maar tegelijk inzien dat dit eigenlijk niets met SM heeft te maken, dat men enkel de uiterlijke symbolen overneemt om dan, jawel, opnieuw over te gaan op de cultus van de fallus. All that you want is my gorgeous dick, uh?
Enige tijd later kreeg ik hierop antwoord van ene Daan van Leeuwen, allicht de verantwoordelijke voor de programmatie van de – wat zij noemen – erotische films. Nu ben ik weliswaar niet van plan een duurzame correspondentie te voeren met deze mens, maar ik moet toch ook even kort op zijn schrijven reageren, enerzijds om iets recht te zetten, anderzijds om twee suggesties te doen.
1.”Dezelfde films met verschillende titels” was uiteraard niet letterlijk bedoeld, slimoor! Hiermee wilde ik alleen maar zeggen dat een scenario in de meeste van die films totaal onbestaande is, alweer zeker in de Amerikaanse. Vergelijk recentelijk b.v. « Bangkok » met de Franse film, « La maison des bas noires ». Zonder nu echt een meesterwerk te zijn, was deze toch een flink stuk spitsvondiger. Hij had een zekere klasse, bevatte zeer leuke lesbische scènes, maar was anderzijds ook wel erg fallusgericht, hij vertoonde met name een obsessie voor fellatio, die je ook in Amerikaanse films wel terugvindt. De “aankleding” van de film (jawel) deed terugdenken aan het eind van de jaren zestig of het begin van de jaren zeventig, kortom het nog “onschuldige” wereldje van de porno-industrie zoals Paul Anderson dit toont in “Boogie nights” (toen “olifantenpijpen” nog “brede broekspijpen” betekende). Ik kan me dan ook best voorstellen dat een “softe” versie ervan, versierd met de nodige zwarte bollen en strepen, in het Leopoldje of andere dergelijke oorden is te zien geweest.
2.U schrijft dat er ook Belgische films te zien zijn: daar wist ik helemaal niks van! Met andere woorden: de informatie hierover is toch wel ondermaats. Ik kan ten volle begrijpen dat u hierop niet uitgebreid wil ingaan in het maandelijkse magazine, dat toch een familieblad wil zijn, maar waarom geen goedkope supplementaire uitgave voor wie erom vraagt?
3.Wat u wél in het programmablad zou kunnen aanduiden, is het onderscheid tussen soft en hard. Al moet ik toegeven dat dit in de huidige programmering niet veel zin heeft, aangezien “soft” gewoon wil zeggen: “hard” maar dan zonder al te expliciete shots (zeg maar “het standpunt van de gynecoloog”). Dat maakt de films er echter niet beter op. Ze worden dan immers nodeloos lang getrokken (het is moeilijk om in deze context woordgrapjes te vermijden). Zou het echter niet mogelijk zijn om in dit kader eerder films uit de jaren zestig of zeventig te programmeren? Zelfs harde porno wordt leuker naarmate men in de tijd teruggaat. Ik denk b.v. aan de reeks “Opa privé”, wat niet slaat op seks voor ouderen (iets wat ook al “in” is op dit moment), maar op filmpjes uit de beginjaren van de beeldindustrie (2).
Vaak worden ook porno-opnamen uit de jaren veertig en vijftig nog als stomme films verkocht, omdat ze destijds streng verboden en dus met zeer minimale middelen (b.v. zonder klank) werden geproduceerd. Ah! Die zalige tijden van vóór de camcorder. Reeds professioneler zijn de filmpjes van Bettie Page.
MONDO CANE
In 1962 veroorzaakt “Mondo cane” van Gualtiero Jacopetti sensatie in Cannes. Alhoewel hij niet de bekende uitvergrote lichaamsdelen bevat (daarvoor is het nog wat vroeg) komt deze film in mijn ogen het dichtste bij de definitie van “porno”. Hier wordt immers wel een beetje bloot getoond, maar dat dit op dezelfde lijn wordt gesteld met Papoea’s die een zwijn doodknuppelen, Amerikaanse snobs die bisamrattenstaarten verorberen, slangen die levend worden gevild en een hondje dat zo dadelijk kwispelstaartend zal worden opgediend. Kortom, deze film appeleert aan de laagste instincten van de mens.
Later zal deze film nochtans veel navolging kennen. Eén ervan wordt vooral erg populair omdat men er leeuwen in een safaripark een te stoutmoedige toerist ziet in oppeuzelen. De film van Jacopetti wekte des te meer afkeer op omdat hij kort voor het draaien een auto-ongeluk had gehad, waarin zijn vrouw (Belinda Lee) was omgekomen. Dit leidde tot het subgenre van de kannibalenfilm. Dit genre werd geïntroduceerd door een andere Italiaanse regisseur, namelijk Ruggero Deodato.

Ronny De Schepper

(1) “Baise-moi” verschilt overigens wegens het gratuïte geweld toch enorm veel van “Romance X”, waarmee hij meestal in één adem wordt genoemd. In deze film van Cathérine Breillat (die ooit debuteerde met een klein rolletje in “Last tango in Paris”) komt weliswaar ook een verkrachtingsscène voor, maar binnen de zoektocht van een vrouw naar liefde en seksueel genot is zowel deze scène, als de seksscènes waarvoor de film bekend is geworden, verantwoord. Om nu echter te gaan stellen dat het de eerste keer is dat in een “ernstige” film niet-gefingeerde seks werd getoond, dat is ook een schromelijke overdrijving. Blijkbaar is men de Japanse film “Het rijk der zinnen” van zo’n 25 jaar eerder vergeten. Nu wordt dat algemeen als een “kunstfilm” beschouwd, maar destijds veroorzaakte de invloedrijke critica Maria Rosseels in haar katholiek blad veel ophef met een grote titel in de zin van “laten we er geen doekjes om winden: het is pornografie”. Met uiteraard een verbod als gevolg (zo ging dat in die tijd toen regeringen nog door de CVP werden gedomineerd), waarvan ook de Gentse Studio Skoop, steeds op de barricades, het slachtoffer was. Oshima koppelde een “echte” acteur aan een pornoactrice, Breillat draaide de rollen om en liet Rocco Siffredi opdraven om Caroline Ducey te proberen bevredigen. “Baise-moi” daarentegen is eigenlijk gewoon een extremistische variant op “seksueel actieve vrouwen ontpoppen zich als levensbedreigende gekkinnen”, zoals we die ook al met Glenn Close (”Fatal attraction”) en Sharon Stone (”Basic instinct”) te zien kregen.
(2) Deze erotische stomme films kan je per postorder bestellen bij de zogezegd alternatieve (want vrouwvriendelijke) seksshop “Mail and Female” van Hanni Jagtman en Ellen van der Gang, maar in Gent kan je ze b.v. ook huren bij “Homescoop” op de Sint-Joriskaai. Elke band bevat een tiental filmpjes van blijkbaar verschillende tijdstippen en verschillende landen. Helaas krijg je daarover niet méér informatie. Alhoewel het min of meer een lukraak samenraapsel is, kan men toch bepaalde thema’s onderscheiden. Zo is nr.3 is vooral aan lesbianisme gewijd en zou nr.5 over SM moeten gaan, maar je moet je daar toch niet te veel van voorstellen. Over de “gewone” seks wél. Alle voor de hand liggende thema’s waren duidelijk al van bij de aanvang aanwezig en ook toen al trachtte men met de lens af te dalen in duistere spelonken. De vrouwen zitten zoals te verwachten was wat beter in het vlees dan de huidige “actrices”, maar je mag dat toch niet overdrijven. Wel zijn ze allemaal ongeschoren en merkwaardig is ook dat “gewone” nylonkousen blijkbaar als erotischer werden ervaren dan zwarte: omdat het een nieuwigheid was? En opvallend was een filmpje met in de hoofdrol een mooi zwartje en een (zelfs voor die tijd) dikke blanke. Dat zwartje mag immers wel herhaalde keren een soort van striptease uitvoeren, een bad nemen enz., maar tot “intercourse” komt het uiteindelijk toch niet. Nog wat te verregaand voor die tijd?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.