Ricardo Valenzuela zou vandaag 75 jaar zijn geworden. Misschien zou hij die verjaardag gewoon in alle anonimiteit bij zijn Mexicaanse familie in Texas hebben gevierd, maar net zo goed zou het in Las Vegas kunnen zijn geweest met champagne, coke (maar dan geen coca cola) en bourbon à volonté. Misschien zou Valenzuela dan reeds honderd kilogram wegen en op een dieet van hamburgers, pep- en slaapmiddelen leven, misschien (maar veel minder waarschijnlijk) zou hij nog slank zijn en met zijn sexy grijze haren nog af en toe opduiken in de hitparade.


Het is hoe dan ook allemaal koffiedik kijken, want Ricardo Valenzuela is de man die bekendheid verwierf door onder de naam Ritchie Valens twee hitsingels uit te brengen (“Come on let’s go” en “Donna”), maar die een jaar later, op 3 februari 1959, omkwam in het fameuze vliegtuigongeluk waarbij ook Buddy Holly, the Big Bopper en de piloot om het leven kwamen. Voor wie het allemaal heeft meegemaakt, is de naam Ritchie Valens steeds een begrip gebleven, maar voor de huidige tieners zou deze eendagsvlieg normalerwijze totaal onbekend moeten zijn.

Maar dan houden we geen rekening met de eveneens Texaans-Mexicaanse filmregisseur Luis Valdez die in 1987 uit Ritchie’s korte leven een low-budget film had gepuurd, die buiten alle verwachtingen (terecht) een enorm kassucces werd. En dat vooral dankzij de uitstekende vertolking van Lou Diamond Phillips (al zou hij naar het schijnt helemaal niet op Valens lijken) en de prachtige muziek van Los Lobos.
Inderdaad, Valens’ opnamen bleken (technisch) de tand des tijds niet te hebben doorstaan en Valdez heeft dan het lumineuze idee gehad om de zogenaamde Tex-Mex-groep Los Lobos alles nog eens te laten overdoen. Dit was een geweldige meevaller. Niet toevallig is de film over het leven van Valens immers genoemd naar een B-kant (van “Donna” om precies te zijn). Dit was het Mexicaanse volkswijsje “La Bamba”, waarvan de melodie teruggaat op een oud Spaans lied. Men komt ze reeds tegen in een “Gallarda Napolitana” van de inderdaad uit Napels afkomstige Antonio Valente (1530-1585), zoals men kan horen op een CD van Jordi Savall en zijn Hesperion XX (*). Ritchie Valens had dit nummer echter een rockbehandeling gegeven, waardoor het terecht als één van de oerproducten van Tex-Mex mag worden beschouwd.
Komt daarbij nog dat Los Lobos zelf in de film het nummer in een traditionele versie in een bordeel van Tijuana speelt, waarmee heel duidelijk de link wordt gelegd naar de oervorm waarop Tex-Mex teruggaat, namelijk de zogenaamde Norteno-muziek.
EL CUCARACHA
Laten wij maar dadelijk beginnen met te zeggen dat het meest bekende Norteno-nummer “La Cucaracha” (b.v. door het orkest van Pajaro Azul in 1935) geenszins representatief is. Dat nummer is o.a. ook terug te vinden op de CD “The best of Los Machucambos”. Samen met “La Adelita” omsluit het als drie zogenaamde “chansons de la revolution” “Marieta”, een op het eerste gezicht minder bekend nummer, dat echter niets anders dan “Lampiste” blijkt te zijn, het nummer dat de Waal Maurice le Gaulois op de CD van “Het zwarte goud” zong. (Daarnaast staat op deze CD van Los Machucambos naast “La bamba” natuurlijk, ook nog “Que nadie sepa mi sufrir”, beter bekend als “Amor de mis amores” van Julio Iglesias of “La foule” van Edith Piaf, en de originele versie van “Alouette” van Gilles Dreu, zijnde “La peregrinacion”.)
Norteno betekent “muziek uit het noorden” (uiteraard dus bekeken vanuit Mexicaans standpunt) en is ontstaan rond de eeuwwisseling en de vroegste vorm zijn de zogenaamde “corrido’s”, erg eentonige melodieën, die blijkbaar verhalend zijn (ik zie anders niet goed in waarom ze soms zo lang duren dat ze bijvoorbeeld in twee delen moeten worden gesplitst; de melodie blijft gedurende al die tijd immers krak hetzelfde).
De kern van een Norteno-groep bestaat uit een accordeon en een bajo sexto (een soort gitaar). Soms komt daar dan nog een string-bass bij. In de jaren dertig maakt ook de viool opgang met El Ciego Melquidades, de blinde violist, maar de accordeon wordt nooit verdrongen. E.Annie Proulx schrijft in “Accordeonmisdaden” dat Bruno Villareal in 1928 de eerste plaat opnam, waarin de accordeon de hoofdrol speelde. Om na te gaan of dit nu fictie of realiteit was, ben ik het even op het internet gaan nakijken en, jawel, het klopt, tientallen websites bevestigen dat. Maar GEEN ENKELE deelt mede over welk nummer het dan wel zou gaan. Ergens heb ik wel gevonden dat die opnames verloren zijn gegaan, maar als men er zo specifiek een datum kan op kleven, dan moet men toch ook weten over welk nummer het hier gaat, dacht ik zo. Maar nee, het enige wat ik tot nu toe heb gevonden is dat het op Okeh records werd uitgebracht. Patrick De Graeve wist mij mede te delen dat het eerste nummer dat hij zelf zou hebben geschreven, het nummer Prietita Malora zou zijn, maar dat wil daarom nog niet zeggen dat dit ook zijn eerste opname was natuurlijk.
Nog later kwamen dan de ranchera’s, die eerst even eentonig waren maar geleidelijk aan gevarieerder werden (zoals “A punaladas” door de gebroeders Prado), en natuurlijk ook dansmuziek: bolero’s (“Vete di me” door Los Tremendos Gavilanes), walsen (“La India Bonita” door La Banda Tipica Mazatlan) en polka’s (“Luz” door El Ciego Melquidades). Een huapango als “El Relampago” klinkt zelfs een beetje cajunachtig (**).
BORDEEL
Dat Los Lobos zichzelf in de film in een bordeel laten portretteren, is niet zo vreemd als het lijkt. Bordeelklanten moesten ook in de vorige eeuw enigszins voorverwarmd worden en om dat met stijl te laten verlopen, werd er vaak wat stemmingsmuziek ten gehore gebracht. Rond 1880 probeerden de muzikanten van zo’n gelegenheden in het Zuiden van Amerika enig Spaans vuur door hun spel te mengen, om met dat exotisch tintje de klanten in een gepaste stemming te brengen.
Deze traditionele vorm bleef aangehouden, precies tot de jaren vijftig, dus de jaren van de rock’n’roll, waarin ook Ritchie Valens zijn aandeel had. Toen wijzigde de samenstelling van traditionele Norteno-groepen: de accordeon en de bajo sexto bleven, de bas werd elektrisch en de drums en de saxofoon en/of de trompet deden hun intrede. Een fijn voorbeeld vindt men in “El Chicano” van Los Nortenos de Nueve Laredo.
Norteno heeft ook zijn invloed laten gelden op de surf-muziek, o.a. met de groep the Surf Mariachies. En er was ook “Come a little bit closer” van Jay & the Americans. Aangezien het hier een groep uit New York betreft, is dit geen “echte” Norteno-muziek, maar voor dit verhaaltje “on the other side of the border” heeft de componist (Bobby Hart) toch beroep gedaan op een traditioneel Mexicaanse bruiloftslied.
De Engelse beatgroepen brachten nog meer veranderingen in de jaren zestig. Met name de klank van het “goedkope” Farfisa-orgeltje (vaak bespeeld door Augie Meyers) werd prominent bij o.a. Sam the Sham & the Pharaohs (“Wooly Bully”), Freddy Fender (Baldemar Huerta, 1937-2006) en het Sir Douglas Quintet (“Mendocino”) met de in 1999 overleden Doug Sahm. (***)
RY COODER
Midden de jaren zeventig was er dan opnieuw een verhoogde belangstelling voor de traditionele etnische Tex-Mex-muziek, vooral door de elpee “Chicken Skin Music” van Ry Cooder. Geholpen door accordeonist Flaco Jimenez komt Cooder hier opnieuw dicht in de buurt van de rondtrekkende stringbands.
En later was er Linda Ronstadt met de CD “Canciones de mi padre”, al is dit (ondanks haar country-rock-verleden) eerder traditionele Mexicaanse muziek. Niet voor niets is ze opgenomen met het Mariachi-orkest dat vroeger Lola Bertran, het grote idool van Linda, begeleidde.
Uit heel dit verhaal (denk bijvoorbeeld aan de bordeelpassage) blijkt hoezeer de geschiedenis van de Norteno-muziek gelijklopend is aan die van de zwarte blues. De muzikanten waren immers doorgaans zeer arm en zeldzaam zijn zij die net als Ritchie Valens het tot wereldfaam hebben gebracht. Misschien heeft regisseur Valdez het wel bij het rechte eind als hij stelt dat de doorbraak van Valens mede te wijten was aan het feit dat hij er nauwelijks Mexicaans uitzag… Zong Big Bill Broonzy in diezelfde periode immers niet: “If you’re white, you’re all right, if you’re brown, stick around, but if you’re black, oh brother, get back, get back!”

Ronny De Schepper
(met dank aan Walter Vandenbussche)

(*) “De gaillarde was een dans voor mannen en dus vooral populair bij soldaten en matrozen. Geen wonder dat die dans ook mee overstak naar de Nieuwe Wereld in het kielzog van de Conquistadores en dus zeker ook naar Mexico, de grootste Spaanse overzeese kolonie. Als El Jarabe Veracruzano komt La Bamba dan ook voor in de film Solo Veracruz Es Bello in een versie van Andres Huesca, een harpspeler uit Veracruz (1917-1957) en letterlijk vertaald betekent El Jarabe Veracruzano: De Bruiloft In Veracruz. Zo staat het ook op de Texas-Mexican Border Music Vol. 5 in de Tex-Mex-serie van Chris Strachwitz op Folklyric. De Jarabe kan dus niet anders dan een afgeleide gaillarde zijn. Mannen dansen immers om een vrouw te versieren, daar is je link met een bruiloftsdans.” Dit heb ik afgeschreven van de onvolprezen Originals-site van Arnold Rijpens. Anderzijds was ik het wel die als eerste op die “Gallarda Napolitana” heeft gewezen en vice versa had ik dat graag erkend gezien op de Originals-site, maar goed… De link tussen de Mexicaanse bruiloftsdans en “onze” kuskesdans ligt misschien wel voor de hand, maar toch moet men er ooit eens mee begonnen zijn. Op de Facebook-pagina “Originals & Covers” heb ik deze vraag gesteld en over het algemeen wordt de versie van Los Machucambos aangegeven als de plaat waarmee het allemaal is begonnen. Ik zou dat zelf ook zo gegokt hebben. De Machucambos-versie is alleszins de eerste die ik heb gehoord (op die Phase4-stereo-LP, inderdaad, zoals iemand heeft aangegeven), want mijn tante Mariette (misschien niet toevallig nogal actief in het uitgaansleven) had die in haar bezit. Maar zelf was ik nog te jong om vast te stellen of het gebruik toen (1961) meteen in voege is gekomen. Tegen de tijd dat ik begon uit te gaan (1967) was het alleszins al volop in de mode!
(**) Het verband tussen cajun en norteno komt goed tot uiting op de cd “French accordion blue” van de Nederlandse zydeco-groep Les Chats Cadiens, meer bepaald op het nummer “Ay gringo, she said”.

(***) Later zou de klank van een farfisa-orgeltje ook vaak worden nagebootst door technologisch meer geavanceerde toetseninstrumenten. Neem nu b.v. “Little girl, I wanna marry you” van Bruce Springsteen en zijn E Street Band. Ik denk niet dat het hier om een echt farfisa-orgeltje gaat, maar de klank wordt wel goed nagebootst.

Referentie
Ronny De Schepper, “La Bamba”: van Norteno tot Tex-Mex, De Rode Vaan nr.48 van 1987

2 gedachtes over “Ritchie Valens (1941-1959)

  1. Ik heb aan Peter Koelewijn gevraagd of men in Nederland ook het fenomeen van de kuskesdans kende en dit was zijn antwoord:

    Hallo Ronny,

    Ik ken het fenomeen “Kuskus dans” in België al bijna vijftig jaar.
    Toen ik eind jaren zestig DJ werd bij Radio Luxemburg en wij ook
    Drive-in shows in België gingen doen, ontdekte ik de kuskus dans.
    Ik denk wél dat het fenomeen er al vóór Los Machucambos was.
    Alleen, als je die plaat draaide, ging sowieso iedereen in een kring staan.
    In Nederland hebben wij dat nooit gekend. Daar hield men zich meer
    bezig met de polonaise, als er dit soort muziek werd gedraaid.
    Vooral bij kermissen en carnaval was dit gebeuren erg in. Nog steeds trouwens.
    Ik heb diverse van dit soort kermis- en carnavalsplaten gemaakt.
    http://www.peterkoelewijn.nl/discografie/produkties/adriaan.html
    http://www.peterkoelewijn.nl/discografie/produkties/alberti_willeke/alberti_willeke2.html
    http://www.peterkoelewijn.nl/discografie/produkties/amsterdams_volkstoneel_het/amsterdams_volkstoneel_het1.htm
    http://www.peterkoelewijn.nl/discografie/produkties/anders_max/anders_max1.html
    http://www.peterkoelewijn.nl/discografie/produkties/becker_eddy/becker_eddy1.html
    http://www.peterkoelewijn.nl/discografie/produkties/bots/bots3.html
    http://www.peterkoelewijn.nl/discografie/produkties/cruyff_johan/cruyff_johan1.html
    http://www.peterkoelewijn.nl/discografie/produkties/frank_mirella/frank_mirella2.html
    http://www.peterkoelewijn.nl/discografie/produkties/guppies_de/guppies_de1.html
    http://www.peterkoelewijn.nl/discografie/produkties/haak_nico/haak_nico007.html
    http://www.peterkoelewijn.nl/discografie/produkties/haak_nico/haak_nico031.html
    http://www.peterkoelewijn.nl/discografie/produkties/jansen_bart/jansen_bart1.html
    http://www.peterkoelewijn.nl/discografie/produkties/januske/januske1.html
    http://www.peterkoelewijn.nl/discografie/produkties/kiele_kiele/kiele_kiele1.html
    http://www.peterkoelewijn.nl/discografie/produkties/kremer_bertje/kremer_bertje1.html
    http://www.peterkoelewijn.nl/discografie/produkties/lof/lof1.html
    http://www.peterkoelewijn.nl/discografie/produkties/lowland_trio/lowland_trio1.html
    http://www.peterkoelewijn.nl/discografie/produkties/lowland_trio/lowland_trio9.html
    http://www.peterkoelewijn.nl/discografie/produkties/lucky_lips/lucky_lips1.html
    http://www.peterkoelewijn.nl/discografie/produkties/marina_imca/marina_imca1.html
    http://www.peterkoelewijn.nl/discografie/produkties/pater_moeskroen/pater_moeskroen3.html
    http://www.peterkoelewijn.nl/discografie/produkties/peters_ciska/peters_ciska11.html
    http://www.peterkoelewijn.nl/discografie/produkties/raketten_de/raketten_de1.html

    En zo zijn er nog een hoop andere platen die ik gemaakt heb en die echte feestplaten werden.

    Groeten.

    Peter

    Geliked door 1 persoon

    1. Piet Muys uit Roosendaal (dicht bij de Belgische grens) heeft daar een andere mening over:

      De “kuskes dans” was wel degelijk in Nederland bekend. Zelf stond ik in de regio West-Brabant (Bergen op Zoom, Roosendaal, Breda) vanaf 1962 op de dansvloer en vrijwel altijd speelden de rock & roll en gitaargroepen naast het slownummer “Donna” ook “La Bamba” van Ritchie Valens. Dit is voor mij dus de ultieme “La Bamba” versie! De betere bandjes gingen hierop flink improviseren en zo kon het nummer wel zo’n 5 minuten duren. Succes verzekerd. Er werd beslist geen polonaise gedaan, want dat was toen bij jongeren uit den boze. http://youtu.be/Jp6j5HJ-Cok

      Geliked door 1 persoon

Laat een reactie achter op Ronny De Schepper Reactie annuleren

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.