Henryk Gorecki (1933-2010)

266px-Henryk_Mikołaj_Górecki_Polish_composerHet is vandaag ook al vijf jaar geleden dat de Poolse componist Henryk Gorecki is overleden…

Hij is vooral bekend omwille van zijn in 1976 geschreven derde symfonie, die een jaar later werd gecreëerd (en uitgejouwd omwille van het repetitieve karakter) op het Festival van Royan, maar die een kleine twintig jaar later zowaar op de hitparade zou belanden in een uitvoering door de London Sinfonietta o.l.v. David Zinman met de sopraan Dawn Upshaw. Het zou o.m. de minimalistische popgroep Lamb in 1996 tot het nummer “Gorecki” inspireren.
Dat was de derde opname van de “symfonie der klachten”, die weliswaar een aanklacht is tegen de nazi-vervolgingen (het gezongen gedeelte is een gebed dat een achttienjarig meisje, Helena Wanda Blazusiakovna, in een gestapo-cel op de muur had gekrast), maar tegelijk is Gorecki een rabiaat anti-communist, vooral omwille van zijn katholiek geloof (stijl Lech Walesa), wat muzikaal vertaald wordt in de invloed van zijn leermeester Olivier Messiaen. Dat geloof werd nog versterkt, daar hij door een slepende ziekte voortdurend met één been in het graf werd gesignaleerd. Hij is opgegroeid in de bergen en bleef zijn hele leven dan ook “weinig communicatief”. Toch schreef hij in 1980 zijn concerto voor clavecimbel, dat ik in de jaren negentig hoorde in de Gentse opera gespeeld door de Poolse claveciniste Elisabeth Chojnacka, bij een balletvoorstelling van Lucinda Childs.
Maar er was dus vooral zijn “Miserere” n.a.v. de rellen tussen Solidarnosc en het regime Jaruselski. Hij kon dit uiteraard pas zes jaar later uitbrengen.
Het succes van Gorecki én de val van het communisme zorgden voor een nieuwe golf van minimalisten, deze keer dus komende uit het oosten. Het grote verschil met de westerse minimalisten is dat hier het ritmische aspect volledig is weggevallen. Het mystieke ingrediënt daarentegen werd in gevoelige mate verhoogd. Toch blijven er rechtstreekse banden bestaan, die alweer teruggaan op Terry Riley. Toen pianist en componist Alexandre Rabinovitsj in 1970 bij zijn vriend Alexei Loebimov immers voor het eerst In C hoorde, was hij behoorlijk onder de indruk van de kracht van de herhaling in de muziek van Riley. Vanaf die dag ging Rabinovitsj zelf de minimalistische toer op, maar liet zich daarbij inspireren door bestaande muziek van Schubert, Brahms en Wagner. Deze manier van componeren viel niet in goede aarde bij de Sovjetleiding, zodat Rabinovitsj in 1974 in ballingschap naar Parijs moest vertrekken. Maar op dat ogenblik werd Parijs beheerst door het modernisme van mensen als Boulez, en voor een esthetischer benadering van de muziek was toen absoluut geen plaats. Daarom wordt hun werk door mensen als Pierre Boulez afgedaan als “simplistisch en dom“.
In 1988 schrijft Gorecki “Totus Tuus” naar aanleiding van het derde bezoek van paus Johannes Paulus II aan zijn geboorteland. Het Kronos Quartet neemt een strijkkwartet van Gorecki op onder de titel “Already it is dusk”. Gorecki wordt dus als een vertegenwoordiger van het minimalisme beschouwd (al wil hij daar zelf niet van horen), maar dan wel het “continentale” minimalisme dat zeer in de religieuze sfeer zit. (Men spreekt ook wel eens over het Baltische simplisme.)
Ook Bernard Foccroulle vertelt in “Muzikale Uitwegen” (De Singel/Brepols, 1995) tegen Stephan Moens: “Het grootste gevaar zou zijn dat de consumptiewereld, de culturele industrie teveel invloed zou krijgen op het hele muziekproces en dat mensen als Arvo Pärt de illusie zouden kunnen geven dat zij de nieuwe Matthäuspassionen leveren. Waar is er dan nu een Matthäuspassion? Wat mij betreft zeker niet bij Gorecki of Pärt.”
Tot zijn fans daarentegen behoren dan weer Michael Nyman en Piet Swerts. Ook Rudolf Werthen leverde met I Fiamminghi enkele CD’s af met daarop van die meditatieve muziek uit de twintigste eeuw, waarin hij zich nu schijnt te specialiseren. En zo kwam ook Henryk Gorecki aan bod. De CD opent met “Drie stukken in de oude stijl” die op sommige andere CD’s (b.v. die van Naxos) samen met die “hitsymfonie” zijn opgenomen. Terecht, want deze drie korte stukken passen helemaal in de tragische sfeer ervan. Bij Werthen worden ze echter gevolgd door een compositie die weliswaar “Ein kleines Requiem” heet, maar de toevoeging “für eine Polka” geeft veel meer aan welke richting ze uitgaat (alhoewel het in het Pools ook “voor een Poolse vrouw” kan betekenen, maar Gorecki gebruikt zelf de Duitse titel). Na een rustige inleiding komt een ongewoon agressieve passage, gevolgd door een opgewekte polka. Men vermoedt immers dat Gorecki de verloedering van onze tijd heeft willen uitdrukken en het heimwee naar de tijd van de polka.
Men kan tegenover deze keuze twee houdingen aannemen. Men kan zeggen: het zorgt voor afwisseling, maar men kan even goed verzuchten dat het de sfeer breekt. Die keert immers weer op het einde met alweer een Requiem, maar deze keer een écht, namelijk datgene door Gorecki in 1990 geschreven voor het overlijden van Michael Vyner, de Engelse concertorganisator die hem in het westen bekend maakte. Net als bij de “Klagelieder” wordt hieraan meegewerkt door een sopraan (Elzbieta Szmytka), terwijl in het “Kleines Requiem” mijn vroeger buurmeisje, pianiste Mireille Gleizes, in de schijnwerper staat.
Deze CD is alweer een opname op het Amerikaanse Telarc-label, maar dat maakt ook dat een Nederlandse tekst ontbreekt in het drietalige CD-boekje.

P.S. Op dezelfde dag als Gorecki, maar dan drie jaar later, stierf ook de Engelse componist John Tavener, die met zijn “Protecting Veil” eveneens in de hitparade terecht kwam. Ook Tavener was zeer religieus geïnspireerd en heeft zich zelfs tot de orthodoxe godsdienst bekeerd.

Referentie
Ronny De Schepper, Meditatie in de 20ste eeuw, Het Laatste Nieuws 31 augustus 1996

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.