Pier Paolo Pasolini (1922-1975)

Het is vandaag al veertig jaar geleden dat de Italiaanse dichter en cineast Pier Paolo Pasolini werd vermoord door een jonge homofiel, Pino Pelosi (toen 17). Hij zei dat Pier Paolo te veel eisen stelde (die in de richting gingen van wat o.m. in diens film “Salo” is te zien), anderen zeggen dat de moordenaar slechts een radertje was in een (politiek) complot.

In 1964 draaide Pasolini zijn “Evangelie volgens Mattheus”. Aangezien hij reeds tweemaal gearresteerd was voor heiligschennis, hield de kerk de adem in, maar merkwaardig genoeg vonden ze het een heel goede film en gaven hem twee internationaal gerenommeerde prijzen. De rol van Christus werd gespeeld door een Spaanse student die nog nooit had geacteerd, Enrique Trazoqyui, een militant antifascist. Pasolini kon hem maar overhalen door hem te zeggen dat hij Christus ook zo moest gestalte geven. Blijkbaar was dat gelukt want de acteur kreeg bij zijn terugkeer in Spanje een veroordeling aan zijn broek. Hij werd van de universiteit gegooid en moest 15 maanden militaire dienst kloppen in de Pyreneeën.
In 1974 droomt Pier Paolo Pasolini, die op dat moment dus nog nauwelijks een jaar te leven heeft, van “Il Fiore delle Mille e una Notte”. Het is een reeks episodes uit het legendarische boek die in schijnbare willekeur in elkaar overgaan en soms halverwege worden afgebroken, waarbij erotiek, magie, realisme en poëzie elkaar afwisselen. Pasolini legde voor de opnamen van dit laatste deel van zijn ‘trilogie van het leven’ (na ‘Decamerone’ en ‘Canterbury Tales’) 10.000km af door Ethiopië, Jemen, Irak en Nepal op zoek naar ongerepte landschappen en authentieke natuurgezichten.
Frans Denissen: Wat de Decamerone betreft, heb ik alleen de verfilming van Pasolini gezien. Daarna is er een echte rage geweest in Italië, ik vermoed dat er zo’n twintigtal versies tot stand zijn gekomen. Daarvan heb ik er dus geen enkele gezien, maar ik kan wel vermoeden dat men steeds verder af is gaan staan van de oorspronkelijke tekst. Pasolini heeft mijns inziens wel goed de geest van Boccaccio weergegeven, hoewel hij de handeling heeft verplaatst van Firenze naar Napels, zodat de acteurs een Napolitaans dialect spreken wat wel enigszins vreemd is, omdat het een echt honderd procent Florentijns boek is. Maar de luchtigheid die alvast in de humoristische verhalen van Boccaccio is weer te vinden, die heeft Pasolini mijns inziens wel goed weergegeven en is ook goed overgekomen. Bij die andere zijn er zelfs bij die onder de naam “Decamerone” worden gepresenteerd maar hun stof ergens anders hebben gehaald.
In 1975 was er ook herrie rond “Salo” van Pier Paolo Pasolini. Gebaseerd op “De 120 dagen van Sodom” van de markies de Sade is deze film gesitueerd in de nadagen van de Tweede Wereldoorlog. Tijdens de kortstondige fascistische republiek in Noord-Italië met als hoofdstad Salo, zonderen een bankier, een hertog, een bisschop en een magistraat zich gedurende 120 dagen af met 16 opgepakte en gekeurde jongelui van beider kunne, in een geïsoleerde statige villa. Opgehitst door schunnige vertellingen van de “ceremoniemeesters” (een kwartet verlepte bordeelmadames) vieren zij hun ziekelijke perverse lusten bot op de weerloze slachtoffers (er zijn voor het evenwicht ook nog acht bewakers). Ronald Bergan schreef dat “de tien laatste minuten tot de verschrikkelijkste, maar ook meest memorabele en mooiste uit de hele filmgeschiedenis behoren”. Deze sequentie is overigens zonder klank, maar wél met muziek uit de “Carmina Burana” van Carl Orff.
Met deze film wilde Pasolini naar eigen zeggen zijn triptiek van het leven (Decamerone, Canterbury, 1001 nacht) afzweren. De film is m.a.w. opzettelijk anti-erotisch, niet alleen door de glasharde belichting of de gedepersonaliseerde verhoudingen, maar ook door b.v. het zogezegde bruiloftsmaal van excrementen e.d. Alhoewel de film dus eigenlijk een veroordeling wil zijn van hetgeen wordt getoond, werd hij toch na korte tijd verboden (misschien omwille van de lijdzaamheid van de slachtoffers, waardoor ze in zekere zin medeplichtig worden?) en nog enige tijd later werd Pasolini zelf vermoord door een jonge crimineel, die zijn slachtoffers meestal bij homoseksuelen zocht.
Pasolini was eigenlijk een dichter die samen met Bernardo Bertolucci in de film stapt (met “Accatone” in 1961). Met zijn moeder (Pasolini was zoals men weet homofiel) woonde hij immers in het appartement boven de Bertolucci’s. De vader van Bernardo had daar blijkbaar voor gezorgd. De jonge Bernardo keek, na zijn schrik te hebben overwonnen, erg op naar Pasolini. Nadat hij de Meester had geassisteerd in “Accatone” draaide hij zijn debuutfilm “La Commare Secca” (1963) trouwens naar een verhaal van Pasolini. Daarna vindt Bertolucci in Jean-Luc Godard een nieuwe goeroe en Pasolini hult zich in een boos stilzwijgen. Misschien is dat trouwens wel de verklaring voor het merkwaardige feit dat Pasolini tégen de beweging van mei ’68 was. Officieel vond hij dat allemaal maar “fils à papa”. Daar is misschien wel iets van aan, maar dat hij van de weeromstuit voor de oproerpolitie ging supporteren, omdat dit “de zonen van de armen” waren, dat is dan weer wat overdreven!
Ter gelegenheid van “Novecento” – Pasolini was al lid van de Italiaanse communistische partij en Bertolucci werd lid van de PCI ten tijde van de Culturele Revolutie in China, omdat hij op die manier afstand wou nemen van zijn maoïstische vrienden – verzoenen Pasolini en Bertolucci zich, maar nog voor de film afgewerkt is, wordt Pasolini vermoord.

III
Een rode vod, zoals die geknoopt
rond de hals van partizanen
en – naast de urn – op de wasbleke aarde

liggen in een ander rood twee geraniums.
Daar rust jij, opzijgezet en met strenge elegantie,
niet katholieke, een nummer op een lijst tussen vreemde

doden: De as van Gramsci… Tussen hoop
en oud wantrouwen nader ik tot jou, door toeval
hier aanbeland in deze schrale serre, sta ik voor

jouw graf, voor jouw geest die achterbleef
hier tussen deze vrije geesten.
[…]

Bij de begrafenis van Pier Paolo Pasolini schreeuwde zijn vriend Alberto Moravia: “Er zijn maar heel weinig dichters. Per eeuw worden er maar drie of vier geboren. Op het einde van deze eeuw zal blijken dat Pasolini behoorde tot die dichters die echt tellen.”
In 1954 had Pasolini Le ceneri di Gramsci geschreven, een gedicht van 307 verzen in de terzine van Dante. Hij bezoekt de as van Gramsci, begraven in het Protestantse kerkhof bij de Porta San Paolo en de piramide van Cestius in de Romeinse volkswijk Testaccio.
Hier is een ambitieus en zelfbewust intellectueel aan het woord die midden in zijn tijd staat en het jargon van die tijd hanteert, maar tegelijk op hoogst persoonlijke wijze zijn eenzame positie in die tijd bepaalt, met gebruik van alle taalmiddelen. Le ceneri di Gramsci is wellicht het hoogtepunt van zijn poëzie waarop niets echt meer kon volgen.
LUC DEVOLDERE (Kortrijk, 1956) vertaalde de bundel in 2012 als”De as van Gramsci”. Devoldere studeerde oude talen en wijsbegeerte in Kortrijk en Leuven en gaf vele jaren les aan het Sint-Barbaracollege in Gent. Hij is hoofdredacteur en afgevaardigd bestuurder van de culturele instelling Ons Erfdeel vzw. Hij publiceerde o.a. Wachtend op de barbaren. Essays (Lannoo, Tielt, 2002); De verloren weg. Van Canterbury naar Rome (Atlas, Amsterdam, 2002); Mijn Italië (Atlas, Amsterdam, 2006); Lucifers bij de brand. Notities (Atlas, Amsterdam, 2009). Sinds 2008 is hij lid van de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letterkunde.

(Zeer) selectieve bibliografie
Ronny De Schepper, Frans Denissen vertaalde Boccaccio’s “Decamerone”, De Rode Vaan nr.9 van 1983.
Guy Lafarge, Pier Paolo Pasolini, « communist in de ware betekenis » De Rode Vaan nr.47 van 1988.
Bernard Lindekens, Ketters zijn nodig: Pier Paolo Pasolini, Aktief (ledenblad van het Masereelfonds) nr.5 van 2014 (ook te lezen op apache.be).
Jan Temmerman, Waar was u toen Pasolini vermoord werd?, De Morgen 2/11/1995.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.