Prosper Mérimée (1803-1870)

Het is vandaag 145 jaar geleden dat de Franse auteur Prosper Mérimée is overleden.

“Aan onze kant van het Kanaal is Prosper Mérimée (Parijs 1803-Cannes 1870) vooral bekend als de auteur van de novelle waarop Carmen is gebaseerd; hoewel de opera van Bizet, in de woorden van Alan Raitt, de beste Britse biograaf van Mérimée, ‘niet meer dan een slappe, opgetutte versie van Mérimées verhaal’ is. Hij schreef fictie – waarbij hij zich specialiseerde in thema’s als wreedheid, wraak en de Ongenaakbare Vrouw – toneelstukken en poëzie. Hij was zwaar anglofiel, vroeg ooit Mary Shelley ten huwelijk en was zo bekend in het British Museum dat de bewakers hem bij aankomst doorgaans begroetten; hij hield ook erg veel van Spanje, werd later in zijn leven russofiel en vertaalde Poesjkin, Toergenjev en Gogol. Hij was reiziger, hoveling, lid van de Académie Française, vriend van Stendhal, minnaar van George Sand, liefhebber van platvloerse seks en senator onder Napoleon III. Maar zijn aanspraak op eeuwige roem verdiende hij als tweede Inspecteur Generaal van Historische Monumenten, een post die hij bekleedde van 1834 tot 1860.”
Aan het woord is Julian Barnes en de opmerking waarmee hij eindigt is niet eens ironisch bedoeld: Mérimée heeft inderdaad veel conserverend en (minder geslaagd maar goed bedoeld) restaurerend werk geleverd om de monumenten te redden die door de Franse Revolutie geminacht werden. Hadden we zo maar iemand die de sociaal-realistische kunstwerken in de voormalige Sovjetunie en de rest van Oost-Europa kon redden, zou ik zo zeggen.
CARMEN
Maar wat nu die “slappe, opgetutte versie” van Carmen betreft, daarover kan ik u het volgende meedelen. In december 1830 is Prosper Mérimée in Spanje op zoek naar de juiste plaats waar zich de Slag van Munde had afgespeeld (waar Caesar de troepen van Pompeius had verslagen). Hij ontmoet er een rabauw, een zekere Don José, die wordt gezocht door het gerecht. Zijn gids Antonio wil dan ook de beloning opstrijken die op zijn hoofd was gezet. Mérimée verwittigt Don José echter tijdig, zodat deze kan ontkomen. Mérimée zelf dient zich te verantwoorden voor de Alcalde. Een week later ontmoet hij een zigeunerin die zichzelf Carmencita noemt en die zich aan Mérimée opdringt. Aangezien ze “goed gedraaid is van oren en poten” heeft ze eigenlijk niet veel moeite om hem te overhalen mee naar haar huis te gaan (en om eerlijk te zijn: Mérimée was nogal een “heet konijn”, zoals ook Julian Barnes getuigt). Op dat moment komt echter haar man thuis, die wel boos is op Carmen, maar niet op Mérimée. Integendeel, hij beweert hem te hebben behoed te worden uitgeschut. Het blijkt natuurlijk Don José te zijn. Toch is Mérimée bij het afscheid zijn horloge kwijt. Nog een week later passeert hij opnieuw in Cordoba, waar hij vaststelt dat de dief van zijn uurwerk die dag zal worden gewurgd. Dit was eigenlijk een “voorrecht” omdat hij een hidalgo (edelman) is. Anders zou hij worden gefusilleerd. Mérimée mag Don José in de gevangenis bezoeken en daar doet deze zijn verhaal, dat Mérimée in 1845 te boek zou stellen. Don José had immers zichzelf aangegeven, nadat hij Carmen had vermoord. Mérimée moet wel beloven dat hij een aandenken aan de moeder van Don José zal overhandigen en haar zeggen dat haar zoon gestorven is, maar niet de manier waarop.
Het verhaal van de opera van Bizet volgt vrij nauwkeurig dit zogezegd authentieke verhaal (alleen de figuur van Micaëla is verzonnen en de toreador was eigenlijk slechts een picador), zelfs tot in de kleine details zoals “la fleur que tu m’avais jetée”. Er wordt zelfs nog een leuke anecdote weggelaten: toen Don José in de gevangenis zat, stuurde Carmen hem een brood met een vijl erin verborgen. Net als in de stripverhalen, jawel. Bizet liet ook het verhaal van de terugkeer van haar wettelijke man Garcia weg, maar dat kenden we dan toch uit de enscenering door het ECOV.
COLOMBA
Mérimée schreef ‘Colomba’ in 1840. Deze novelle is in een aantal opzichten sterker dan ‘Carmen’: de intrige, de setting, de uitwerking van het (mannelijke) hoofdpersonage. De Britse kolonel Thomas Nevil en zijn dochter Lydia ontmoeten, na een reis door Italië, op het schip dat hen van Marseille naar Corsica moet brengen, luitenant Orso della Rebbia, die na twee jaren dienst onder Napoleon naar zijn eiland terugkeert. Er groeit dadelijk een warme vriendschap tussen de drie mensen, genegenheid en waardering. Zodat ze nog meerdere dagen in elkaars gezelschap doorbrengen in Ajaccio, waar Nevil en Orso vaak gaan jagen. Inmiddels werd – op het schip – reeds vaag door een matroos een allusie gemaakt op de geschiedenis van de vader van della Rebbia die vermoord werd; het woord vendetta, bloedwraak is daarbij gevallen… waarmee de toon van de novelle gezet is.
Bloedwraak? Wat gebeurde er in het verleden… We schreven de 16de eeuw toen iemand van de familie Barricini een vrouw van de familie della Rabia verleidde, daarom vermoord werd, waarop de vendetta volgde. Maar daarmee eindigde het toen ook. Tot recent naar aanleiding van de verkoop van een molen van de familie della Rabia er een politiek geschil ontstond (een Barricini is inmiddels burgemeester van hun dorp Pietranera). Wanneer de echtgenote van de oude vader della Rabia sterft weigert men haar een correcte begraafplaats. De sluimerende haat tussen de twee clans laait weer op. En in deze sfeer is nu ook de vader neergeschoten. Maar wie is de dader? Orso is duidelijk niet van plan de bloedwraak te voltrekken: de jaren in het buitenland hebben hem deels vervreemd van deze aard en gebruiken, anderzijds liet hij zich door redelijke argumenten overtuigen dat zijn vader gedood werd door een bandiet en dat de familie Barricini onschuldig is. Maar dan daagt zijn zuster Colomba in Ajaccio op, zij komt hem halen – duidelijk hoewel onuitgesproken – opdat hij de vendetta zou voltrekken. De vrouwen raken bevriend, Colomba schenkt Lydia zelfs haar dolk. Bij het afscheid geeft de kolonel een geweer, dat een essentiële rol zal spelen, aan Orso; terwijl Lydia hem een ring geeft met een scarabee met hiëroglyfen die betekenen “het leven is een strijd”. Zij bezweert hem de bloedwraak niet te voltrekken maar beseft dat zijn zuster hem zal trachten te overhalen.
In het dorp, Pietranera, aangekomen, is duidelijk dat alle partijen en inwoners verwachten dat de vendetta zal voltrokken worden. Orso is daartoe niet bereid; wat zal hij doen? Kan hij bijvoorbeeld een duel uitlokken en zo zijn eer redden? We maken kennis met twee mannen die reeds jarenlang ondergedoken leven in het maquis omdat ze de bloedwraak voltrokken, op de vlucht voor het gerecht. Dit zou dus ook het lot van Orso worden mocht hij… wat hij echter niet van plan is. Tot even later bij de wake van een overleden buurman Colomba (die nog steeds aandringt bij haar broer om wraak te nemen, hierin gesteund door al hun werknemers) een ‘ballata’ zingt (geïmproviseerde ballade); helaas komt burgemeester Barricini met zijn twee zonen binnen, en Colomba verwijst in haar tekst naar de moord door hen op haar vader. Er ontstaat een twist die Orso noopt tot uitdaging van een duel met één der zonen. Het zal de Franse prefect van het eiland zijn die met de Barricini’s naar de della Rabia’s komt om de verzoening te bewerkstelligen. Hij toont aan dat het geschil over de molen uit de hand liep wegens een vervalste brief (aanleiding tot de nodeloze recente politieke twist), en bewijst dat de moord door een bandiet gepleegd werd die inmiddels opgesloten is. Orso is tevreden; des te meer daar kolonel Nevil en Lydia op komst zijn voor een bezoek. Helaas, Colomba is niet tevreden en intrigeert op meerdere wijzen (eerder had zij zelfs eigenhandig kogels gegoten voor het geweer van Orso) zodat de strijd op alle fronten kan losbranden terwijl Orso de Nevils tegemoet rijdt. Daar valt hij in een hinderlaag: de zonen Barricini beschieten hem maar het trefzekere Engelse geweer van Nevil redt hem, hij doodt de twee jongens. Maar moet nu, zelf gewond, onderduiken in het maquis bij de twee ‘bandieten’, waar hij bezoek krijgt van Lydia en Colomba.
Maanden later lezen we in een laatste hoofdstuk hoe Orso vrijgesproken is van de moord op de twee zonen, het was zelfverdediging (wat bewezen werd door het getuigenis dat eerst gevuurd werd door de twee zonen en pas daarna door het Engelse geweer van Orso). Hij is gehuwd met Lydia; Colomba en de kolonel zijn ook bij hen op reis. En ze ontmoeten de uitgebluste oude Barricini, een geslacht dat wegens de vendetta ten onder is gegaan.
Speelt ‘Carmen’ zich af in de wereld van de zigeuners, met ‘Colomba’ zijn we in Corsica. En Mérimée weet zijn novelle werkelijk de couleur locale mee te geven, o.m. daar het hanteren van woorden en uitdrukkingen, verwijzingen naar gebruiken en gewoonten, typeringen, en in mindere mate de natuur. In 1840 toen hij ‘Colomba’ schreef was hij op Corsica voor een archeologische missie, die weinig opleverde. In een brief schreef hij dat hij bekoord werd door de natuur, maar niet “de makis… niet de bergen noch de dalen, noch de bossen… maar ik bedoel de pure natuur van de mens. Dat zoogdier is werkelijk zeer eigenaardig en ik word niet moe mij verhalen van vendetta’s te laten vertellen.” En wie ontmoette hij daar: “een heldin, mevrouw Colomba, die uitmuntend kogels kan vervaardigen en die ze zelfs erg goed weet af te vuren op mensen die het ongeluk hebben haar niet aan te staan. Ik heb het hart van deze illustere dame, die pas vijfenzestig is, gewonnen en bij het afscheid nemen, hebben wij elkaar op z’n Corsicaans, id est op de mond, gekust. Eenzelfde geluk overkwam mij bij haar dochter, eveneens een heldin, maar een van twintig jaar, mooi als de liefde, met haar dat tot op de grond reikt, tweeëndertig parels in haar mond, overdonderende lippen en een lengte van vijf voet en drie duim, en die op zestienjarige leeftijd een arbeider van de tegenpartij een eersteklas aframmeling heeft gegeven. Zij heet Morgana en zij is werkelijk een fee en ik ben door haar betoverd.” (brief aan Etienne Toulon). Maar ook Valéry had – reeds eerder – deze beruchte Colomba Bartoli-Carabelli en haar dochter Catherine (niet Morgana zoals Mérimée feeëriek fantaseerde) ontmoet. Haar zoon werd bij een conflict gedood, en toen beschuldigde zij de rechtbank van omkoopbaarheid aldus Valéry (in ‘Reizen naar Corsica, Elba en Sardinië’): “De rechtspraak is in Bastia te koop, net als al het andere”.
Viert de romantiek hoogtij in ‘Colomba’, de gevoelens tussen Lydia en Orso blijven toch subtiel weergegeven. Het zijn vooral de hartstochten, de passies van de bewoners zoals die zich tonen in de wraak- en haatgevoelens die eeuwen blijven sluimeren; hiermee gaat Mérimée in deze novelle aan het werk en via de personen die deze sentimenten vertolken toont hij ons het leven op Corsica, zijn tradities, zijn gruwel, maar ook zijn schoonheid. ‘Colomba’ is met passie geschreven over een passioneel volk, en doet die cultuur en tradities recht wedervaren in historisch perspectief. Terwijl vooral de innerlijke tweestrijd van Orso, die voortdurend heen en weer wordt bewogen door het al dan niet toegeven aan de roep om vendetta (Lydia contra Colomba, hijzelf contra de ganse eigen clan, hijzelf tegen zijn herinneringen) uitgroeit tot een sterk staaltje psychologie en dit werk zo boeiend maakt.
KORTVERHALEN
Mérimée is echter niet alleen de auteur van Carmen en van Colomba, zijn bekendste werken. Hij was ook een begaafd briefschrijver, stond in het brandpunt van het maatschappelijk leven (hoewel hij een Einzelgänger was met een eigenzinnig, tamelijk conservatief wereldbeeld) als senator en vertrouweling van de keizerin. Maar vooral zijn kortverhalen mogen ons verbazen. Hierin verheft hij telkens het rationeel twijfelen tot een filosofie. Zo b.v. in Lokis dat een eigenaardige mengeling vormt van classicisme en middeleeuwse beelden. Bovendien is het stilistisch sterk opgebouwd. Een professor verschuilt zijn verhaal achter zijn manuscript, daarin laat hij een dokter het gebeuren analyseren, deze ‘draagt’ de gedachten van ene Julia die op haar beurt haar denken onthult via een ballade die zij gestolen heeft van een Poolse auteur (onder het mom dat het een oeroude Litouwse tekst betreft)… Een vernuftig knutselwerk met tragisch einde: de hoofdfiguur was het resultaat van de verkrachting van een jonge gravin door een beer; hij heeft alle elementen van de beer in zich, zijn moeder is krankzinnig, hij huwt… een vrijwel barbaars verhaal uit de middeleeuwen! De mens als een dier, alleen dit: hij kan zichzelf in een spiegel herkennen.
Mérimée speelt ook graag met de tijd. Zoals in Het visioen van Karel XI als hij deze confronteert met een ganse scène in zijn raadszaal die zich pas enkele generaties later in werkelijkheid zal afspelen. Hij hanteert hier realiteit (geschiedkundig) en fictie om een bloedstollend verhaal, Poe waardig, in scène te zetten. Min of meer gelijkaardig gebeurt in Djoumâne dat speelt in Algerije maar in een soort tijdsvacuüm. Al zou men nuchter beschouwd kunnen stellen dat de griezeltaferelen die zich voor de hoofdpersoon (en de lezer) ontvouwen een koortsdroom waren, met de filosofie van Mérimée in het achterhoofd is dit te gemakkelijk. Tijd én ruimte lijken te ontbreken in het gebeuren. Alleen erotiek en het exotische resten nog.
Dan is er ook nog het bizarre Federigo waarin de ongelovige auteur (Mérimée geloofde wel in een hogere kracht maar niet in een god) Jezus en zijn apostelen laat opdraven, evenals de dood. Deze laatste wordt door Federigo dankzij de bijzondere wensen die hij verkreeg, meermaals bij de neus genomen; het eerste luik is identiek aan ons rederijkersstuk Esbattement van de appelboom (!). Het hoofdpersonage verwijst ongetwijfeld naar de Boccaccio-figuur. En in wezen toont hij hiermee zijn visie op de mens, nooit in wezen slecht, vaak sluw en geslepen.
Uit deze verhalen blijkt dat Mérimée een veelzijdig, intrigerend auteur is. Qua inhoud van zijn werken maar ook stilistisch zeer gevarieerd.

Johan & Jan de Belie-Segers

Referentie
Julian Barnes, “De man die het Oude Frankrijk redde” in “Uit het raam”, Amsterdam/Antwerpen, Uitgeverij Atlas Contact, 2012

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.