Vijftien jaar geleden: opening van de tentoonstelling “Carolus”

22 Keizer KarelVandaag is het vijftien jaar geleden dat de opening van de tentoonstelling “Carolus” plaatsvond, als aanloop naar het Keizer Kareljaar.

Met de tentoonstelling “Carolus” wilde men in Gent “via een achteruitkijkspiegel naar de toekomst kijken” (back to the future als het ware). Tenslotte was de tijd van Keizer Karel er één van grote omwentelingen. Er waren de ontdekkingsreizen natuurlijk, maar ook de theorieën van Copernicus die het geocentrisme overboord gooiden, de islam stond voor de poorten van Wenen, het is het begin van de kapitalistische wereldeconomie met op dat moment Antwerpen als draaischijf, waar het opstarten van Thurn en Taxis eigenlijk de grondslag voor het Internet vormde…
Vertrekkend van dit historische kader maken Magnum-fotograaf Carl De Keyzer en auteur-journalist Laurens De Keyzer een reportage. Twee kunstenaars – toevallig (of niet) twee De Keyzers – over de laatste levensjaren en de dood van Keizer Karel: ‘Afscheid van de keizer’.
De belangstelling uit het buitenland voor het Keizer Kareljaar zou zich ook moeten uitdrukken in het feit dat de projecten in het kader van “De Klanken van de Keizer” nu ook zouden moeten kunnen worden geëxporteerd, maar buiten het programma van Erik Van Nevel dat in Spanje zal worden uitgevoerd, is daar uiteindelijk niets van te merken geweest. En dan is het nog opvallend dat het programma van Erik Van Nevel enkel lofzangen op Keizer Karel bevatte. Want in Spanje is niet alleen Karel, maar ook Philips en zelfs Alva een held. Uit het buitenland reageerde verder enkel Nederland (ook weer typisch) positief op de kritische aanpak van Keizer Karel. Anderzijds zéggen de organisatoren wel herhaaldelijk dat ze kritisch zijn, maar als men de “Carolus”-tentoonstelling laat openen door koningin Fabiola dan kan men toch moeilijk veronderstellen dat deze kritische aanpak dik in de verf staat…
Keizer Karel mag dan omwille van het “stroppenincident” wel uitgespuwd worden door sommige Gentenaars, anderen dragen hem toch nog steeds op handen omdat hij tegenover François I, die de lof zong van Parijs, zou hebben geantwoord: “Je mettray Paris dans mon Gandt”. Dit is dan ook de titel geworden van een boek met tekeningen van Gaston De Smet, die de verhouding tussen Gent en Keizer Karel wil schetsen. Een veel latere naamgenoot van de Franse koning, François Mitterrand, had gelukkig een veel hogere dunk van de Arteveldestad. Volgens hem behoort Gent tot de vijf stedenbouwkundige wereldwonderen.
Het beeld dat wij van Keizer Karel hebben gekregen is eigenlijk afkomstig uit de negentiende eeuw, wat vooral tot uiting kwam in de tentoonstelling “Mise en scène”. Verdi heeft gelijk als hij in “Ernani” Keizer Karel zich laat vergelijken met Karel De Grote, want dat was zijn grote “idool”. Karel beschouwde zichzelf (in volle renaissance) dus nog als een middeleeuwse vorst. Niet voor niets liep hij nog met een boekje over het middeleeuwse ridderideaal op zak en heeft hij zijn aartsvijand François I tot tweemaal toe tot een heus duel uitgedaagd! Dat pleit niet echt voor zijn luciditeit en met al die inteelt in de Europese vorstenhuizen (cfr.de stambomen van Roel Jacobs) is dat misschien niet echt te verwonderen. (Al heeft het feit dat hij “de schrokker” werd genoemd omdat zijn manier van eten echt niet om aan te zien was, te maken met zijn RVHG-kin en niet met zijn geestelijke vermogens.) Dat hij in casu wat Gent betreft wel vooruitziend was (cfr.de aanleg van de Sassevaart) kan natuurlijk ook aan zijn medewerkers te wijten zijn geweest. Ook zijn grootste frustratie, namelijk dat hij de eenheid van het christendom niet kon bewaren (en waardoor hij uiteindelijk troonsafstand heeft gedaan), is eigenlijk een middeleeuwse refleks. Eigenlijk probeert hij nog een absolutistisch vorst te zijn in een periode waarin de “nieuwe politieke cultuur” het einde van het absolutisme aankondigt. Desondanks was iemand als Voltaire toch een “fan” van hem. Kortom, in welke mate mààkte Karel geschiedenis en in hoeverre werd hij door de gebeurtenissen meegesleept?
Ondanks de centraliserende overheid bleven de Staten‑Generaal en de Gewestelijke Staten hun rol spelen in de Nederlanden. Hun ongenoegen werd in de loop van de jaren twintig steeds groter door de voortdurende druk van de oorlogslasten. Problemen met de graantoevoer als gevolg van een conflict tussen Christiaan II van Denemarken en de Hanzesteden leidde tot een nog grotere ontevredenheid bij de bevolking. Hongersnood, werkloosheid en pest wakkerden revolutionaire gemoederen aan. Toen er in 1538 nogmaals beden werden gevraagd, weigerden de Vier Leden van Vlaanderen (Gent, Ieper, Brugge en het Brugse vrije) deze te betalen uit vrees voor de publieke opinie. Landvoogdes Maria van Hongarije had reeds in 1537 de keizer per brief op de hoogte gebracht van de penibele financiële toestand. Toen Karel V, na de dood van zijn vrouw (1539) besloot van Spanje naar de Nederlanden te reizen, werd hij geconfronteerd met de Gentse opstand en met de financiële problematiek binnen de Bourgondische Nederlanden. De reden waarom het niet is gekomen tot een algemene opstand was de onderlinge verdeeldheid tussen de verschillende Staten, de standen en stedelijke bevolkingsgroepen.
Van Keizer Karel werd gezegd, dat hij “voor het gebed het Spaans gebruikte, in het gesprek met vorsten Italiaans, bij vrouwen het Frans, ten overstaan van soldaten het Duits”. Van deze vroege legendarisch‑anekdotische uitspraak uit de 17de eeuw bestaan tot in de 19de eeuw verschillende varianten. Een ervan zegt dat hij enkel Duits tegen de paarden sprak. Volgens de Gentse historicus en voormalige stadsarchivaris Johan Decavele kende hij ook wat Latijn en een mondvol “Vlaams”. Men schrijft hem zelfs het gezegde toe: “Zoveel talen men kent, zoveel keren is men mens”. Wat is er van aan?
Johan Decavele: “Van zijn kennis der Romaanse talen kunnen we wel zeker zijn: Frans was de taal waarin hij werd opgevoed, die hij gebruikte in zijn briefwisseling met zijn familie en met hoge ambtenaren, waarin hij zijn memoires schreef. Spaans (Castiliaans) was de taal van het koninkrijk waarover hij sedert 1516 heerste, waar hij bij voorkeur verbleef en in 1558 ook gestorven is. Ook Italiaans en een beetje Latijn waren hem niet onbekend. Maar hoe zat het met zijn kennis van de Germaanse talen? Duits (beter: Hoogduits, de taal van het huidige Duitsland en Oostenrijk) schijnt hij niet of nauwelijks te hebben gekend. Karel mag dan al in 1519 keizer van het “Heilig Roomse Rijk”, dat (onder meer) de twee bovenvermelde landen omvatte, geworden zijn, hij liet er zich vertegenwoordigen door zijn broer Ferdinand, die hem trouwens later in die hoedanigheid ook opvolgde. Blijft dus over dat hij “Nederlands” moet gekend hebben: dit is trouwens niet enkel zeer verwant met het Duits (in de Middeleeuwen en in de Renaissance overigens nog veel sterker dan nu), maar wat meer is: de beide huidige cultuurtalen werden toen nauwelijks als twee verschillende entiteiten opgevat. Eigenlijk bestonden ze nog niet echt als eenheidstalen, want het enige wat gesproken (en ook geschreven) werd waren een schier eindeloze reeks van langzaam in mekaar overvloeiende dialecten en regionale “talen”, van de Noord‑ en Oostzee in het noordwesten en noorden tot de Alpen en de Hongaarse grens in het zuiden en zuidoosten. De huidige scherpe taalgrens tussen Nederland/België enerzijds en Duitsland anderzijds, die thans niet toevallig met de rijksgrenzen samenvalt, was onbestaande. De naam voor al die Germaanse dialecten was trouwens overal dezelfde, zij het met een wisselende klinker: in het graafschap Vlaanderen, in Zeeland en het zuidwesten van het hertogdom Brabant zei men “diets(ch)”, in de andere delen van de Lage Landen “duuts(ch)”. Het is een aloude benaming die reeds teruggaat op de Karolingische tijd (8ste‑9e eeuw) en gewoon “taal van het volk” betekent, in tegenstelling tot het Latijn der geleerden en tot de aangrenzende Romaanse talen (vooral Frans en Italiaans). Maar wat hij in zijn jeugd in de Nederlanden had geleerd, was ongetwijfeld geen Gents, al was hij er geboren op 24 februari 1500. In mei van datzelfde jaar zat hij immers al op de residentie van zijn ouders op de Koudenberg in Brussel, vervolgens vanaf november 1501 – na het (eerste) vertrek van zijn vader Filips de Schone naar Spanje ‑ aan het hof van zijn overgrootmoeder, Margaretha van York, het “Keizershof” aan de noordzijde van de Keizerstraat te Mechelen. Van november 1503 (overlijden van deze hertogin) tot maart 1507 (aanstelling van Karels tante Margaretha van Oostenrijk tot landvoogdes) was hij een paar jaartjes op de Leuvense Keizersberg, om vervolgens opnieuw in Mechelen te worden opgevoed.
Daar kan hij telkens maar één “taal” hebben geleerd: het Brabants, dat in die periode ‑ de Renaissance ‑ als de meest prestigieuze variant in de hele Nederlanden werd beschouwd, belangrijker dan het eigenlijke Vlaams van het oude graafschap (de huidige twee provincies) en dan het kort na Karels dood opbloeiende Hollands. En bovendien hebben we ook over Karels taalopvoeding een getuigenis: de eerste “gouverneur” van de nog jonge prins, Karel van Croy (vader van Willem, die hem in 1509 in die taak opvolgde), schreef aan diens grootvader Maximiliaan van Oostenrijk: “Volgens uw wens zal ik erop toezien, dat hij het Brabants leert, zodra zijn tong er zich zal op instellen en hij het kan lezen”. Maximiliaan zal het graag gehoord hebben, want hijzelf was na zijn slechte ervaringen met de opstandige Vlaamse steden ‑ de Bruggelingen hadden hem zelfs gewoonweg een tijdlang gevangengezet ‑ de Brabantse beginnen te bevoordelen. Zo zal Karel waarschijnlijk reeds met de nieuwe, modieuze Brabantse tweeklanken “mijn huis” (main hois) hebben gezegd en niet meer op de oude manier “min huus”, zoals men toen nog ook in het Oost‑Vlaamse Gent zei en thans nog steeds in West‑Vlaanderen. Kortom: Karel was een in het Vlaamse Gent geboren, verfranste op‑en‑top Spaanse Brabander.”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.