De veertigste symfonie van Wolfgang Amadeus Mozart

17 Mozart-Symphony-No.-40Vandaag is het precies 225 jaar geleden dat Wolfgang Amadeus Mozart de laatste hand legde aan zijn veertigste symfonie. Als je ze niet kent in de versie zoals ze zou dienen te worden uitgevoerd, dan ken je ze op z’n minst van Waldo Fucking de los Rios…

In 1788 schreef Mozart in Wenen zijn drie laatste symfonieën: de 39ste (KV.543), de 40ste (KV.550) en de 41ste (KV.551). Men weet niet voor welke orkesten ze bedoeld waren (volgens sommigen werden ze nooit uitgevoerd tijdens zijn leven), zodat men veronderstelt dat ze “vanuit een creatieve drang” werden geschreven en dat ze wel degelijk als “trilogie” waren bedoeld.
Aangezien Mozart het in die tijd al hard te verduren had, kan men moeilijk aannemen dat hij zich met dergelijke “futiliteiten” zou bezighouden. Het is veel plausibeler dat hij ze heeft geschreven om ze via subscripties uitgevoerd te krijgen, maar dat er te weinig volk op afkwam. Dat was overigens de laatste keer dat hij in Wenen nog een poging ondernam om zijn muziek op die manier uitgevoerd te krijgen. Wél wilde hij naar Engeland (zoals Haydn hem enige tijd later zou nadoen), omdat dit “het beloofde land” was voor componisten, maar toch slaagt Mozart er niet in ook dit gefinancierd te krijgen. Hij maakt dan maar een tournee door Duitsland, waarop hij deze drie symfonieën wellicht wél heeft gespeeld. Maar ook deze tournee was geen succes.
Na zijn dood werd de fameuze veertigste symfonie wel degelijk onmiddellijk als een “hit” erkend. Joseph Haydn citeerde de trage beweging in zijn “Jahreszeiten” bij de woorden “je zomerse kracht is uitgeput”, waarmee hij wellicht zijn te jong gestorven collega wilde in herinnering brengen. Het menuet van zijn kant diende als basis voor het menuet van Schubert voor zijn vijfde symfonie.
De typisch “romantische” uitvoeringspraktijk van deze symfonie wordt toegeschreven aan Wagner. Gelukkig zijn er nu de versies door “authentieken” die heel wat interessanter zijn dan dat pathetisch gedoe.
“Mozart is de voorloper van de romantiek,” zegt Sigiswald Kuijken. “Maar dan op zo’n manier dat het toch boeiend blijft, want wat romantici als Wagner of Liszt denken over zichzelf te moeten vertellen, vind ik niet steeds zo interessant. Mozart legt wel de nadruk op de eigen beleving, maar via hemzelf gaat het eigenlijk over de hele mensheid. Op die manier is hij trouwens ook een kind van zijn tijd, al konden de restricties die het individu werden opgelegd toch ook wel tot heel mooie dingen leiden. Maar het werd wel tijd dat het gedaan was. Die revolutie is er in 1789 niet voor niets gekomen!”

2 gedachtes over “De veertigste symfonie van Wolfgang Amadeus Mozart

  1. Mooie beschouwing, al heb ik wel mijn bedenkingen bij de zwart-wit tegenstelling tussen romantische en authentieke interpretatie. De eerste beweging van de 40e mag dan wel “molto allegro” zijn, dat betekende in die tijd niet noodzakelijk “zeer vlug”, en men moet tegelijk toch ook rekening houden met het feit dat de dalende stijlfiguur van het begin een “Seufzer” of zucht is, zoals die vroeger vaak voorkwam bij Bach en de school van Mannheim. Als men nu het tempo hoort waarmee bv. Herreweghe de 40e begint, is dat eerder een galop, weliswaar geen vliegende galop, maar toch een luchtig handgalopje (zoals men dat in de ruiterij zegt). Wie zucht er nu in galop? Meteen verdwijnt de zacht melancholische sfeer die in de jaren dertig opgeroepen werd door Bruno Walter b.v., en waarvan ik een late uitloper meemaakte ca.1960 toen de Bamberger Symphoniker dit werk uitvoerde in de Antwerpse Cofenareeks, o.l.v. Joseph Keilberth (als plaat verschenen bij Telefunken).Dit orkest was na de oorlog opgericht in Bamberg door Tsjechische muzikanten die gevlucht waren uit Praag (waar Keilberth aan de Duitse opera verbonden was geweest) en Troppau (heden Opava), een Duits taaleiland met een goede B-opera, in de vroege jaren 30 nog geleid door de ten onrechte vergeten Arthur Löwenstein (1890-1939), die midden jaren 30 de eerste Antwerpse Filharmonie zou oprichten. Die Boheemse muzikanten konden toch wel bijzonder goed een dromerige sfeer scheppen. Het zou nuttig zijn als we op de radio wat meer de oude opnamen uit de traditie Walter-Keilberth zouden horen in plaats van altijd opnieuw Herreweghe, hoe bewonderenswaardig de man ook is. Het moet niet altijd draaien om pittige tempi….

    Like

    1. Op zich zou ik kunnen volstaan met deze opmerking “goed te keuren”, want er staat werkelijk niets in dat ik zou trachten te weerleggen. Alleen heb ik – wellicht niet alleen hier maar ook elders – blijkbaar de indruk gewekt een fanaticus te zijn wat de historische uitvoeringspraktijk betreft. Nu, dat is zeker niet waar, al geef ik meteen ook toe dat dit niet altijd blijkt uit “genuanceerde” opmerkingen van mijn kant. Maar in uw reactie vat u een aantal “problemen” zeer goed samen. Eerst en vooral dat van de tempi. Het was bij het ontstaan van de authentieke beweging blijkbaar bon ton om alles sneller te gaan spelen. Rock’n’roll als het ware. Zelfs Jos Van Immerseel argumenteert ook nu nog altijd dat een andante (b.v. dat van het 21ste klavierconcerto van Mozart) eigenlijk een “snelle” beweging is. Gelukkig is dit niet echt aan zijn interpretatie te horen, misschien is het gewoon zo één van die lapidaire gezegden waarmee hij graag zijn tegenstanders in de bomen jaagt.
      En dan is er de mythe (nou, niet echt) van de “zware, romantische interpretaties”. Dan denken we uiteraard op de eerste plaats aan Herbert von Karajan en gelijkgestemden. Maar inderdaad, daarnaast (en vooral daarvóór) waren er vaak subtieler benaderingen. Ik ben opgegroeid met een plaat van de Bamberger Symphoniker, maar ik was toen helaas te jong om de originele aanpak te kunnen waarderen. Geef toe, het was voor een rebellerende snotneus in de sixties al een hele prestatie om de muziek als zodanig te appreciëren, nietwaar?
      En last en helaas ook least: in heel de authentieke beweging heb ik altijd het meeste twijfels gehad bij Philippe Herreweghe, zeker als hij dan zijn kennis en ervaring ging overdragen op een orkest als de Filharmonie (niet dat hij dat niet “mocht”, integendeel!). Dus als u het over die interpretatie heeft, dan moet ik u wellicht gelijk geven, zelfs zonder ze ooit te hebben gehoord…

      Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.