Mijn halve oorlog

Ik weet niet wat voor mij de grootste schok is geweest, enkele maanden na het uitbreken van de oorlog tussen Servië en Kroatië. De aanblik van het kompleet verwoeste Nustar. De ontdekking van een tank met zes verkoolde lijken. De gruwelverhalen van de vluchtelingen uit Vukovar. De moord op een Japans journalist, de keel overgesneden in een huis waar ik de volgende dag zelf stond. Verlaten. De mijnenvelden van Murvica. Zwartrokken die alleen oog hadden voor hun gevelde kerktoren, maar niet voor de vrouwen die in de brisantbommen bleven. Of de dwaze kinderen die in Kroatië twee, in Servië drie vingers opsteken, futiele symbolen van een ingebeelde overwinning die hen recht naar de hel voert.

Ik was nooit tevoren in Joegoslavië geweest. Ik heb dus geen weet van het toeristische paradijs dat meer gefortuneerde reizigers me voorhielden. Maar ik ben op een half jaar tijd twee keer in de verwoeste gebieden geweest, en eigenlijk weet ik wel wat mij het meeste afkeer inboezemt. Ik reed door de spookstad Vukovar, het Kroatische bolwerk in Oost-Slavonië dat pas na drie maand stijf verzet kapituleerde voor de waanzinnige beschietingen door het leger, het JNA. Ik ben vrijwel gevoelloos (maar niet zonder angst) door de miserie gereisd. Ik registreerde het leed van zovelen, ik dacht langs mijn mikrofoon om, ik hield in Zadar de hand vast van mij onbekende jongens die leegliepen langs schotwonden en granaatscheuren. Dat kon ik aan. Maar in Vukovar liep de kots me spontaan in de mond. De stad is dood. Kilometers puin. Het neoklassieke centrum verpulverd. Industriële gebouwen aan de rand van de stad staan doods te ontbinden. Stukgeschoten flatgebouwen grijnzen hol tegen de heldere hemel, zoals het platgebombardeerde ziekenhuis van Vinkovci zes kilometer verderop. Maar het is het nieuwe leven in die ruïnes dat mij deed gruwen. Tussen afbrokkelende, geblakerde muren heeft een Serviër, die zich wellicht een vooruitziend ondernemer noemt, een schoenwinkel geopend. Met glas in de ramen. Met schoenen in het uitstalraam. Het is die absurditeit die me de strot toekneep. Want nergens in de omtrek was ook maar één levende ziel te bekennen. Oorlog is een transactie.

Dat gevoel van radeloze machteloosheid, het dampt ook uit het boek van mijn BBC-collega Misha Glenny, The Fall of Yugoslavia. The Third Balkan War. Onmacht, woede en onbegrip, al kunnen we de oorlog en de verwoestingen vatten in een rationeel raamwerk. Glenny beschrijft de twee jaar die tot de Totalkrieg in de Balkan hebben geleid, en die opdracht is hem wel besteed. Als Midden-Europacorrespondent voor de BBC-Wereldomroep heeft hij eerst drie jaar voor The Guardian gewerkt. Hij spreekt de taal van het land, Servokroatisch met een accent van Belgrado, en met een kennissenkring waarop ik als broekje jaloers mocht zijn. En toch is er dat ontstellende gevoel van herkenning, zeker nadat ik ook het Kroatisch front van Osijek had gedaan, Vinkovci, Karlovac, Osijek, Sibenik, de Vojvodina, de Baranja. En het gevoel bleef in de Krajina en Sarajevo. Het is geen oorlog. Het is zinloze verblinding. De deelnemers in het dodelijke Balkanspel zijn gedrogeerd of gehersenspoeld. Het mooiste beeld dat Glenny gebruikt schrijft hij vooraan in zijn boek : een vriend in de Servische enklave Knin in Kroatië is na de oorlog niet meer te herkennen. « It was as though the whole town had suffered the fate of the American Mid-West town in Don Siegel’s film Invasion of the Body Snatchers : some alien virus had consumed their minds and individual consciences ». Dat virus, begrijp je na het zeer intense ooggetuigenverslag, heet nationalisme. Een heruitgevonden nationalisme. Zonder wortels. Dat alleen uit zwarte kanten bestaat : de afwijzing van de ander. Het is vreemd een geschiedenis te lezen die onaf is, nog in de maak is. Het is vreemd geschiedenis, ook in het boek van Glenny, tot wording te zien komen, een geschiedenis waar je zelf aan deelneemt bovendien.

En toch blijkt de analyse niet bovenmatig gekleurd, integendeel, in vijf hoofdstukken brengt Glenny de onafwendbare afglijding naar de hel onder woorden. De toon is meteen gezet als Glenny eerst de centrale rol van Knin en de Krajina ontrafelt. Het is juist waar de Kroaten Servische tegenstand het meest konden missen dat geharde nationalisten leefden. Zonder Knin is Kroatië een ekonomisch kreupele, waar daar ligt het kruispunt van alle verbindingen tussen de hoofdstad Zagreb en de rijke Dalmatische kust. Net daar lag de broedplaats van de tsjetniks, de rechtse Servische nationalisten van de voorbije Wereldoorlog.

Het thema komt voortdurend terug in The Fall of Yugoslavia. De lont voor de omvangrijke moordpartijen is al aangestoken in de twee vorige oorlogen – het Ottomaanse juk dat werd afgeworpen, en de diepe verdeeldheid die de Duitse bezetting uitlokte. Vooral de Kroaten zijn daar in de strik gelopen. Ze pleegden tegelijk gruwelijke moorden op Serviërs tijdens het nazigezinde Oestasjibewind, en ze bevochten de onafhankelijkheid van Joegoslavië. Liefst zestig procent van Tito’s partizanen waren etnische Kroaten. Met alle plaatselijke bondgenootschappen, clans en bloedvetes is daar een onblusbare haard ontstaan voor wraak en haat. Een rode draad door alle oorlogsfazes heen, van de geschiedenis van Knin over de Servische overheersing, de afscheiding van Slovenië en Kroatië, de oncontroleerbaarheid van de veralgemeende burgeroorlog tot het tragische lot van Bosnië-Herzegowina.

Glenny doseert evenwichtig politieke ontleding en persoonlijke belevenissen. Af en toe laat hij zich woorden als ‘monsters’ en ‘beesten’ ontglippen, steevast in verband met de Servische milities. Het is daarom des te verwonderlijker dat de politicus die het meest bekaaid uit de beschrijvingen komt, de Kroatische president Tudjman is. Een beetje zot van glorie, behept met nationalistische symbolen, zondigt Tudjman vooral door wat Glenny noemt « schuldige naïviteit ». Tudjman heeft zich nooit gerealiseerd welke demonen hij ging losweken toen hij over de bezwaren van zijn Servische minderheid heengleed bij het uitroepen van de onafhankelijkheid. De Bosnische president Izetbegovic krijgt een iets mildere behandeling, maar blijft evenmin verschoond van Glenny’s korzelige kritiek. Izetbegovic heeft de kapitale fout gemaakt om in te gaan op een Servische afdreiging en zijn republiek in te delen in etnische kantons. Toen het tot hem doordrong dat de Serviërs 65 % van het grondgebied opeisten, en de Kroaten 35 %, was het te laat. Meer dan twee moslimreservaten rond Bihac en Sarajevo vielen er vanaf toen niet meer te rapen. Het komt nooit meer goed met deze ingebeelde republiek. Het daagde mij snel toen ik na het zoveelste stukgeschoten bestand een zwaar aangeslagen Izetbegovic aandoenlijk zag smeken op de KVSE-conferentie in Helsinki. The point of no return was allang overschreden.

Glenny’s inventaris van schanddaden en trouweloosheid doet snel meeslepen. Maar toch zijn er twee zeer wezenlijke punten van kritiek uit te oefenen op zijn boek. In het hele verhaal is de rol van de VN-troepen zo goed als uitgebannen. Hun dubbelzinnige opdracht heeft het conflict bestendigd. Al vroeg was dat doorgedrongen tot de Bengaalse generaal Nambiar. In een nachtelijk interview in Zagreb zei hij me letterlijk : « We zijn een half jaar te laat gekomen. De politici hebben de zaak laten rotten en ons gestuurd toen de oorlog al de hele samenleving had aangetast ». Enige gelijkenis met Somalië of Rwanda zal wel louter toevallig zijn. Nambiar : « We konden door onze laattijdigheid niet meer verhinderen dat de gevechten beperkt bleven tot welomschreven gebieden. Vorige week nog moest ik bittere klachten aanhoren van Kroatische vluchtelingen die, terecht, zeggen dat het VN-toezicht alleen de veroveringen van de Serviërs verstevigd heeft, zoals in de Baranja ». En daarop volgden de etnische zuiveringen, ik heb ze zelf gezien in Bela Manastir en Sombor, later in Srebrenica en Bihac. De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat Glenny in zijn nawoord fors uithaalt naar de verblinding van de Europese Unie. De toenmalige Joegoslavische president Markovic had de inflatie in 1990 van ruim duizend naar twee procent teruggebracht. Aan politieke verzoening had Markovic nooit gedacht. Europa heeft daar over heen gekeken, beschuldigt Glenny, en bovendien is de scheiding der geesten duidelijker geworden dan ooit : Duitsland bevorderde met alle middelen de onafhankelijkheid van Kroatië, Frankrijk hield stevig vast aan zijn aloude vriendschap met Belgrado. Alweer, enige gelijkenis met Rwanda zal wel louter toevallig zijn.

De grootste feil van Glenny ligt evenwel in zijn grondstelling. Hij forceert zich om op elke bladzijde de schuld voor het geweld gelijkmatig te spreiden over alle vechtende partijen – maar uit elke beschrijving van de feiten blijkt wat Glenny nergens openlijk wil zeggen : het is de Servische leider Milosevic en zijn ultranationalistische – « stalinistische », zegt Glenny – partij die doelbewust heeft aangestuurd op een bloedige confrontatie. Dat had Glenny zelf kunnen afleiden uit zijn slotbeschouwingen. Daarin belicht hij de drie interne oorlogen van ex-Joegoslavië. Er is de Servisch-Kroatische strijd, er is de Servische poging tot landverovering op de moslims in Bosnië-Herzegowina, er is de samenzwering van het JNA met de Servische milities tegen Sarajevo. Daar zit één constante in : de sleutel zit in Servië. Die ruimere dimensie van internationaal getouwtrek blijft afwezig, net als de opkomst van premier Panic in Belgrado – wellicht omdat Glenny’s tekst af was voor het optreden van die bizarre zakenman.

De waarschuwing van Glenny blijft staan als een boom : als er geen oplossing wordt opgelegd van bovenaf (« an outside power »), dan is het zaad geplant voor langdurige conflicten. De Albanezen hebben de vinger op de trekker met het oog op Kosovo. De Macedoniërs zetten zich schrap tegen de Bulgaren en Grieken, de « stomsten van alle Europeanen », zegt Glenny meesmuilend (hij kan het weten, hij is daarna in Thessaloniki gaan wonen). Diezelfde Grieken dreigen opnieuw te botsen met de Turken als er internationale bemoeienis komt in de zuidelijke Joegoslavische republieken. De Russen laten de Serviërs niet vallen. En de Amerikanen dreigen het hele spel te verstoren, omdat zij alle kaarten inzetten op Turkije als nieuwe regionale macht. Op die sombere noot sluit Misha Glenny zijn kroniek af van een zelf beleefde ontbinding van een staat.

Ik heb deze tekst opgevist uit een map van 1992. Het is beangstigend te zien hoe correct de geopolitieke inzichten waren en zijn van journalisten die ter plekke aan verslaggeving doen, en de moeite doen verder te denken dan het eigen wel en wel. Tudjman is dood, Milosevic stond bijna terecht en is dood, Arkan is dood, Karadzic was op de loop en staat terecht, Mladic uitgerangeerd en uitgeleverd. Ik heb Glenny enkele jaren later teruggezien op Het Andere Boek. We waren niet milder geworden. Berechting van Milosevic voor het Internationaal Gerechtshof in Den Haag veegt het zieltje van Europa niet schoner dan tevoren. Del Ponte mag een eredoctoraat krijgen (samen met die andere tafelspringer, Filip van Coburg, het zal wel toeval zijn), maar bloedvlekken beklijven, Macbeth wist het al.

Niet Milosevic, maar de hele santekraam van kleine en grote feldwebels moet de revue passeren, van de Europese commissievoorzitter tot de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, van de NAVO-secretaris-generaal en de heethoofden der Serben, de ultranationalist Draskovic inbegrepen (die mij oliestraffe koffie en ananassap voorzette), van de wapenhandelaars tot de afpersende boeren. « Dit proces heeft alleen zin, en zal eerlijk zijn, als het de aanzet is tot tientallen soortgelijke processen », zei Mon Detrez me een dezer dagen. Dat kan het Gerechtshof niet, dat wil het Gerechtshof niet. Het wil alleen een doekje voor het onstelpbaar bloeden, en een keurig boekhoudkundig vastgelegde vrijspraak voor de echte barbaren : de bankiers en de kooplui aan de poorten van de Balkan. Zo zal het officieel in de geschiedenisboekjes staan.

Lukas De Vos

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.