Barbara Thornton overleden

Barbara Thornton is op 8 november 1998 in Keulen overleden aan de gevolgen van een hersentumor. Barbara Thornton was vooral bekend als stichtster in 1977, samen met haar levensgezel Benjamin Bagby, van het ensemble Sequentia, dat zich specialiseert in middeleeuwse muziek en dan vooral in het werk van Hildegard von Bingen.

Hildegard von Bingen (1098-1179) is de oudste gekende componist, wat een beetje raar is, want vrouwelijke componisten zijn (zeker in vorige eeuwen) zeer schaars. De (overdreven) belangstelling die er nu voor haar muziek bestaat is trouwens vast en zeker een vorm van “Wiedergutmachung” tegenover alle vrouwen die al die tijd artistiek onrecht werden aangedaan.
Maar von Bingen was hoe dan ook een speciaal iemand. Zij was immers daarnaast ook nog dichteres, wetenschapsvrouw, theologe, abdis en mystica. Haar visioenen leverden haar bijna een heiligverklaring op en de bijnaam “Sybille van de Rijn”. Als tiende kind van een welstellende familie werd ze op achtjarige leeftijd aan een klooster “geschonken”, wellicht omdat ze een zwakke gezondheid had. Dit, gekoppeld aan deze traumatische ervaring, zorgden al heel vroeg voor “visioenen”. Gebundeld in een boek, “Scivias” genaamd, vond ze een verdediger in Bernardus van Clairvaux, waardoor paus Eugenius III in Trier haar aanmoedigde op de ingeslagen weg verder te gaan. Voor hetzelfde geld had hij haar natuurlijk ook tot de brandstapel kunnen veroordelen. Dat was in die tijd altijd een dubbeltje op z’n kant. Zeker als men rekent dat ze vaak van leer trok tegen de wereldse praktijken van de geestelijkheid. Ze keerde zich zelfs tegen haar vroegere verdediger Bernardus van Clairvaux als deze de tweede kruistocht goedkeurde. Maar anderzijds was ze een heftige tegenstandster van de keizer en dat werd door de pausen altijd graag gezien natuurlijk. Net voor ze stierf, kwam het dan toch tot een conflict als ze een geëxcommuniceerde revolutionaire edelman in gewijde grond liet begraven. Volgens haar had hij op zijn sterfbed berouw getoond. Uiteindelijk gaven de autoriteiten toe.
Von Bingen is ook de auteur van het oudste gekende “morality play”, “Ordo Virtutem”, dat door Sequentia in 1981 voor televisie werd gebracht en de aanzet vormde om tegen 1998 (haar 900ste verjaardag) het volledige werk uit te brengen. De derde CD in de reeks, “Canticles of Ecstasy” (gezangen van extase), is een verzameling van acht antifonen, vier responsoria, een sequens, een lied, een gebed en zowaar ook een instrumentaal nummer. Daarvoor staat Benjamin Bagby in, de Amerikaanse zanger die in Basel aan de Schola Cantorum Basiliensis het middeleeuwse lied bestudeerde, nadat hij begonnen was in Chicago en Ohio, en daar in 1974 zijn landgenote Barbara Thornton aantrof, nadat deze reeds zang had gestudeerd in New York en Amsterdam en opera in Zürich. Met het koor van haar college (Sarah Lawrence uit New Jersey) was ze voor een tournee naar Europa afgezakt en in Basel blijven “plakken”. Samen vestigden ze zich in Keulen.
Daarbij begeleidt Bagby zichzelf soms op een kleine harp en ook een vedel (een soort vroege gamba) wordt wel eens gebruikt (bespeeld door Elizabeth Gaver), maar dat is dan ook alles. Bagby leidt ook een mannenensemble (“Donnersöhne”), net zoals Thornton de vrouwengroep leidt, die deze “Canticles” uitbracht. Het verschil is dat de mannen ook polyfonische muziek brengen.
Een derde belangrijk lid is dus Elizabeth Gaver die middeleeuwse viool speelt. Zij studeerde aan de Stanford University (Californië), de Juilliard School (New York) en The Early Music Institute (Indiana). Het is in deze triovorm dat ze tijdens de happening van het Festival van Vlaanderen 1995 in Gent aanwezig waren, waarna we een gesprek hadden in De Blauwe Zalm. De bedoeling was duidelijk: Sequentia was langs rechts gepasseerd door de “Vision”-CD en wenst uiteindelijk te krijgen waarop het recht heeft. Dat bleek o.a. uit de persinformatie die werd verstrekt. Niet alleen zaten hierin de gebruikelijke reeds in het buitenland verschenen recensies, maar ook een afbrekende kritiek op “Vision”, waarin Sequentia maar heel zijdelings ter sprake kwam!
Op de Canticles-CD horen we achtereenvolgens:
O vis aternitatis: dit responsorium (Laurie Monahan in dialoog met het hele ensemble) is ook het eerste nummer uit de “symphonia”-bundel in Wiesbaden en werd door Sequentia zowaar ook als CD-single uitgebracht zowel in een korte als een lange versie! Daarna volgen drie “symphoniae” ter ere van Maria, die de zondeval van Eva ongedaan maakt. Door de geboorte van Jezus vertrappelt ze de slang. Qua vorm zijn het antifonen.
Nunc aperuit nobis: zet tekstueel het eerste nummer verder, in die zin dat de mysteries ontsloten worden.
Quia ergo femina mortem instruxit: door Janet Youngdahl alleen gezongen.
Cum processit factura digiti Dei: heeft een instrumentale prelude die volgens de regels van de retoriek werd gereconstrueerd op een aantal motieven en het uitgebreide melisma op het woord “sonante” in dit en voorgaand lied.
Alma Redemptoris Mater: werd niet gecomponeerd door von Bingen en dateert reeds uit de 10de eeuw. Het is hier vooral opgenomen omdat het volgende, Ave Maria, o auctrix vite, door von Bingen duidelijk als variatie op Alma is gecomponeerd.
Dan volgen “symphoniae” voor de Heilige Geest: Spiritus Sanctus vivificans vite, O ignis spiritus Paracliti (dit is een “sequentia”, volgens het woordenboek betekent dit gewoon “gevolg”, ook dit lied staat op de CD-single) en Caritas habundat in omnia.
Daarna zijn er opnieuw symphoniae voor Maria.
O virga mediatrix: let op, virga is niet virgo. Virga betekent “tak” en het is duidelijk dat met “virga mediatrix” bedoeld wordt dat Maria het bindmiddel is tussen God en de mensen.
O viridissima virga, ave: wordt meestal beschouwd als von Bingens meesterwerk. Het wordt gevolgd door een instrumentaal fragment om te beklemtonen dat het voorgaande eigenlijk een heilige dans is. Ook op “Voice of the blood” staat nog eens een instrumentale bewerking, maar deze keer is (naast Elizabeth Gaver uiteraard) Barbara Thornton de uitvoerder (op portatief orgel) i.p.v. Benjamin Bagby, die hier ook de middeleeuwse viool bespeelt. Op “Voice of the blood” is hij echter niet van de partij. De enige man daar is Joachim Kühn die organistrum of symphonia speelt, een voorloper van het kamerorgel ongetwijfeld.
O Pastor Animarum: is pastoraal zoals de titel reeds aangeeft en dat gaat verder in het responsorium O tu suavissima virga.
Tot slot volgen nog twee nummers voor de kerkgemeenschap.
O choruscans stellarum: wordt door Barbara Thornton zelf gezongen.
O nobilissima viriditas: hier is virga dan toch virgo geworden, maar Thornton merkt op dat dit niet noodzakelijk betekent dat ze geen man heeft gekend.
De volgende CD “Voice of the blood” is bijna volledig gewijd aan de Heilige Ursula en haar elfduizend maagden, maar niet allemaal. “Laus Trinitati” b.v. gaat overduidelijk over de Heilige Drievuldigheid en “O aeterne Deus” over God de Vader.
Ursula werd heilig verklaard omdat ze met haar 11.000 maagden door soldaten afgeslacht werd in Keulen, de stad waar deze CD overigens werd opgenomen. Dat gebeurde reeds in de vierde eeuw na Christus en het is misschien niet onmogelijk in deze legende het symbool te zien van de strijd tussen de Mithras-cultus, een religie die erg populair was in militaire kringen, en het christendom dat meer bij slaven en kleine lieden ingang had gevonden, tot keizer Constantijn zich bekeerde in 312 (al zou hij zich pas laten dopen op zijn sterfbed in 337). Er is zelfs een historische grond want onder keizer Diocletianus (243-316), de laatste van de zogenaamde “soldatenkeizers”, ontketende van 303 tot 306 een bloedige christenvervolging in het westen, die hij nadien tot 311 verder zette in het oosten (vanuit Split). In het westen liet hij toen de regering over aan Flavius Valerius Constantinus, de latere Constantijn de Grote.
Merkwaardig is wel dat een massale slachting eigenlijk als een overwinning wordt gezien. De naam van Ursula (“berin”) wordt in de hemel zelfs veranderd in Columba (“duivin”). De belangstelling van Hildegard werd gewekt door haar (correspondentie-)vriendin Elisabeth van Schönau, die Ursula geregeld tijdens haar visioenen op bezoek kreeg. Haar beenderen waren op dat moment dan ook een gegeerd verzamelobject. Als men ze allemaal bij elkaar legde dan had men bijna genoeg beenderen om ook nog voor de 11.000 maagden te dienen!
De legende wil immers dat Ursula een christelijke Bretoense koningsdochter was die verplicht werd met de goddeloze koningszoon van Engeland te trouwen (het zou nog zeven eeuwen duren vooraleer Bretoenen en Normandiërs Engeland zouden veroveren). Een engel bracht raad: ze kreeg drie jaar uitstel van huwelijk om via Mainz, Bazel en Keulen op bedevaart naar Rome te trekken in gezelschap van elf andere edelvrouwen. Aangezien er nog geen voetbalelftallen bestonden, sprak dit getal niet erg tot de verbeelding van het volk, zodat de overlevering er voor het gemak maar elfduizend van maakte! In Rome hadden de vrouwen nogal wat succes bij de paus, maar op de terugweg was het minder, want zoals gezegd werden ze in Keulen in de pan gehakt door Attila de Hun. Een kniesoor zal opmerken dat dit niet kan, dat Attila pas in 451 over de Rijn trok, maar daar vegen we onze voeten aan, zeker aangezien haar feestdag toevallig toch wel op 21 oktober valt zeker!
Alhoewel de maagden een hymne zingen tot “o dulcissime amator”, de zachtste minnaar dus (zijnde Christus), kan ik in tegenstelling tot andere mysticae bij von Bingen op deze twee CD’s geen echt seksuele referenties herkennen, want in die zelfde “symphonia” gaan zij verder dat Hij hun maagdelijkheid moet helpen bewaren, al is het moeilijk om aan de verleidingen van de appel te weerstaan. De appel is natuurlijk de vrucht uit het aards paradijs, maar zijn vorm doet toch ook aan andere verboden vruchten denken.
Die wat ziekelijke belangstelling voor bloed doet onwillekeurig ook aan maandstonden denken, zeker in “O cruor sanguinis” dat eindigt met “verlos ons van onze kwalen”. Want volgens Barbara Thornton zijn die referenties er echter wél. Zij zullen worden samengebracht op de vijfde CD. Zij vindt echter niet dat de erotische terminologie een uiting is van seksuele frustratie. Volgens haar viel dat celibaat in een middeleeuws klooster nogal mee (if you know what I mean) en was het juist een voorbeeld van de grote seksuele openheid in die tijd.
Op de happening zongen ze orakel- en mirakelliederen. Terwijl de eerste echte betoveringen zijn, zijn de tweede eerder verhalende liederen over christelijke en heidense (Germaans en Scandinavisch) mirakelen. De eerste soort wordt meestal door Barbara gezongen, ook al zijn ze volgens prof.De Grauwe voor mannen bedoeld. Zij ontkent dat en zegt dat er b.v. veel vrouwelijke “jongleurs” waren. Dat de tekst van sommige liederen duidelijk in de mond van een man wordt gelegd, maakt niks uit. Er is een onderscheid tussen de vertolker en de ik-persoon uit de tekst. De tweede wordt op een theatrale manier zeer levendig gebracht door Benjamin. Het doet me uitkijken naar zijn complete “Beowulf” op harp! Volgens De Grauwe is het Oud-IJslands goed verstaanbaar, maar hij weet ook niet of er geschreven documenten zijn die de begeleiding, de ritmewisselingen of de tweede stem verantwoorden. Dit lijkt me toch een eigen interpretatie van Sequentia. Alhoewel ze duidelijk zeer veel opzoekingswerk verrichten, moet zich dat dus noodzakelijkerwijze tot de tekst beperken en hieruit halen ze dus hun muzikale interpretatie, aldus Thornton. Bagby voegt eraan toe dat ze wel degelijk “authentiek” proberen te zijn, maar dat op dit moment de kennis van die periode nog in de kinderschoenen staat. De evolutie verloopt echter razendsnel. Hun eerste opnamen desavoueren ze b.v. nu min of meer. Ze vergelijken het ook met de interpretatie van barokmuziek die vijftig jaar geleden nog zeer weinig gedifferentieerd was.
Eigenlijk is dit een onderdeel van het Edda-programma dat in december in première zal gaan in Luxemburg als culturele hoofdstad van Europa. Ze worden daarin gekoppeld aan gelijkaardige liederen uit het zuiden van Europa (Castilië en Aquitanië).

Referentie
Ronny De Schepper, Het bloed van 11.000 maagden, Het Laatste Nieuws 21 oktober 1995

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s