Mijn eerste boek van Jeroen Brouwers

Ik heb zopas voor het eerst een boek van Jeroen Brouwers gelezen. Waarom dat zo lang heeft geduurd, kunt u hieronder lezen, maar het lezen van het boek zelf, met name “Geheime kamers”, toch een boek van bijna vijfhonderd pagina’s, is verbazend snel gegaan. Vooral in vergelijking met die knoert van een “Salammbô”, waar ik me juist had door geploegd (nu gebruik ikzelf eens een tangconstructie, voor meer uitleg, zie alweer hieronder). Zoals gewoonlijk vertrek ik van Wikipedia, waarin ik dan mijn eigen bedenksels verweef.

Jeroen Godfried Maria Brouwers (Batavia, 30 april 1940) is een Nederlands journalist, schrijver en essayist. Hij was het vierde kind van Jacques Theodorus Maria Brouwers (1903-1964) en Henriëtte Elisabeth Maria van Maaren (1908-1981). Later werd nog een broertje geboren. Zijn vader werkte als boekhouder bij een architectenbureau.
Na de Japanse invasie begin 1942 werd zijn vader overgebracht naar een krijgsgevangenkamp in de buurt van Tokio. Jeroen belandde met zijn grootmoeder Elisabeth Henrica Pos (1885-1945), zijn moeder en zus eerst in het Japanse interneringskamp Kramat. Na een paar maanden werden ze overgeplaatst naar het kamp Tjideng, in een buitenwijk van Batavia. Zijn grootouders hebben de kampen niet overleefd. Hij schreef in 1981 over deze Japanse bezetting van Indonesië een boek “Bezonken Rood”, vertaald in 1988 in het Engels als “Sunken Red”.
Na de oorlog werd het gezin herenigd en verhuisde naar Balikpapan (Borneo, nu Kalimantan).
Mevrouw Brouwers repatrieerde in 1947 met haar kinderen per schip naar Nederland. In 1948 kwam ook vader Brouwers naar Nederland.
Tot 1950 woonde Jeroen thuis bij zijn ouders. Toen hij tien jaar oud was werd hij in diverse rooms-katholieke pensionaten ondergebracht. De reden was dat hij een onhandelbaar kind zou zijn dat na de vrijheid van Indië niet kon wennen aan het Hollandse keurslijf.
Zijn ouders verhuisden naar Delft. Daar haalde hij in 1955 zijn MULO-diploma.
Van 1958-1961 is Brouwers in militaire dienst geweest. Hij zwaaide af als kwartiermeester der Speciale Diensten: Marine Inlichtingen Dienst (MARID). Na zijn dienstplicht ging hij in 1961 in Nijmegen als leerling-journalist werken bij het krantenconcern De Gelderlander. Hij maakte deel uit van de redactie van het soldatenblad Salvo.
In 1962 werd hij aangenomen bij de Geïllustreerde Pers in Amsterdam. Hij werd lid van de redactie van het blad Romance (later Avenue). Van 1964-1976 werkte Brouwers in Brussel als redactie-secretaris en later als (hoofd)redacteur van Uitgeverij Manteau. Van 1968-1971 woonde hij met zijn gezin in Vossem en later in Huize Krekelbos te Rijmenam (Bonheiden). Er werden twee zonen geboren: Daan Leonard (1965-2006) en Pepijn (1968).
Na onenigheid met directeur Julien Weverbergh neemt Brouwers ontslag bij Uitgeverij Manteau. Hij gaat zich geheel aan het schrijven wijden. Na een periode in Warnsveld (bij Zutphen) betrekt hij huize Louwhoek in Exel, in de buurt van Lochem. In 1980 wordt zijn dochter Anne geboren. Een jaar later verschijnt de verhalenbundel “Et in Arcadia ego” (*).
In 1991 vestigt Brouwers zich op een woonboot in Uitgeest. In augustus 1993 verhuist hij naar Zutendaal in Belgisch-Limburg.
Brouwers is sinds 1992 opgenomen in de Orde van de Vlaamse Leeuw en in 1993 Ridder in de Belgische Kroonorde.
Hij is geobsedeerd door zelfmoord en dubbelzelfmoord, zo verschijnt in 1995 “Adolf & Eva & de Dood”.
In 2000 verschijnt de roman “Geheime kamers”. Het is het eerste boek dat ik van hem lees. Tot mijn verbazing leest het erg vlot. Dat komt omdat het eigenlijk tamelijk rechtlijnig een eenvoudig liefdesverhaal vertelt tussen een klassieke zangeres en een neuroot, een angsthaas, een “broekschijter”, zoals men in het dialect zegt en wat hier helaas maar al te letterlijk op te vatten is. Toegegeven, de diva gebruikt de verliefde ik-persoon om het wantrouwen van haar echtgenoot (een jeugdvriend van de ik-persoon) af te leiden van een ander, veel belangrijker liefdeshistorie, maar toch is het verhaal hoegenaamd niet “gelaagd”, zoals de modeterm dan luidt. Men ziet de “plotpoints” al van verre aankomen. Ook de titel mag hiervan een goed voorbeeld zijn. Alhoewel het reeds op het eerste gezicht (zelfs zonder het lezen van de roman) duidelijk is wat hij wel zou kunnen betekenen, wordt dit toch nog eens omstandig uitgelegd op p.87.
In recensies wordt er nogal eens met “Madame Bovary” van Gustave Flaubert geschermd, maar dat is helemààl ten onrechte. Toevallig had ik vóór “Geheime kamers” net een werk van Flaubert gelezen (“Salammbô”) en dàt was dan weer naar aanleiding van het feit dat ik dààrvoor “Flaubert’s parrot” van Julian Barnes had gelezen (aangezien ik “Madame Bovary” jaren geleden al eens gelezen had, gaf ik de voorkeur aan een ander meesterwerk van Flaubert). Welnu, de tegenstelling met deze twee auteurs kan niet groter zijn. Het overmatig tentoonspreiden van eruditie die ik bij Brouwers meende te vinden, is inderdaad veeleer bij Barnes aanwezig, en de wijdlopige stijl van Flaubert staat helemaal haaks op het vlotte proza van Brouwers. Nee, als er één naam is die mij te binnen schiet als vergelijking, dan is het die van… Tim Krabbé, al wordt die in kringen van Brouwersfanaten (“Jeroen Brouwers schrijft een boek”…) wellicht als “ontspanningsliteratuur” afgedaan.
Het ziet er dus naar uit dat ik om totaal verkeerde redenen Brouwers al die tijd links heb laten liggen. Waaraan kan dat gelegen hebben buiten het feit dat Brouwers in bepaalde kringen zozeer werd opgehemeld dat ik mij van de wederomstuit van hem heb afgekeerd? Het heeft ongetwijfeld ook te maken met zijn werkzaamheden bij Manteau. Ik herinner me denigrerende opmerkingen over haast alle Vlaamse auteurs, die Brouwers naar eigen zeggen voor het grootste gedeelte zou hebben herschreven vooraleer men tot publicatie kon overgaan. Het spreekt dus vanzelf dat ik vooral aandacht had voor het taalgebruik van Brouwers. Maar ik moet toegeven: dat was uitstekend. Een beetje overdreven zelfs. Soms leek hij wel met een woordenboek naast zich te schrijven (**), maar over het algemeen moet ik stellen: het is wellicht de beste stilist uit het Nederlandse taalgebied.
Ik heb uiteindelijk slechts enkele opmerkingen. Zo gebruikt Brouwers regelmatig (namelijk altijd) het bijwoord “regelmatig” als hij “geregeld” bedoelt. Slechts één voorbeeld uit de velen: “zoals ik dat in onze studentenjaren ook regelmatig had gedacht” (p.195).
Daarnaast gebruikt hij ook voortdurend tangconstructies. Hier heb ik enkele voorbeelden bij elkaar gebracht, maar ook deze reeks is quasi eindeloos: “Ik weet echt niet waar je het over hebt.” (p.163) “Ik bleef bedremmeld staan bij de deur van deze paleiszaal, waar Daphne zich in rond bewoog…” (p.230) “een soapserie, waar Paula zo verslaafd aan was…” (p.231)
In de loop der tijden heb ik echter al lang afgeleerd zowel het eerste als het tweede als een “fout” te benoemen. Nee, de enige échte fout waarop ik Brouwers tenslotte heb kunnen betrappen, is merkwaardig genoeg de titel van de opera van Gaetano Donizetti “Lucia di Lammermoor”, wat Brouwers als “Lammermore” schrijft (p.108). Aangezien hij aangehaald wordt in een context van snikken en huilen, dacht ik eerst nog dat het een woordspeling was: “to lammer more”, naar analogie met ons dialectwoord “laméren”. Maar dat “laméren” is in het Engels “to lament”, dus dat zou wat vergezocht zijn…
In 2007 kent de Taalunie aan Brouwers de Prijs der Nederlandse Letteren toe. Hij accepteerde eerst de prijs, maar weigerde deze later, omdat het bijbehorende geldbedrag van 16.000 euro volgens hem te laag is.

Ronny De Schepper
(de trivialia komen uit Wikipedia)

(*) Ik heb de bundel nog niet gelezen, dus ik weet niet in hoeverre deze titel iets te maken heeft met het fameuze schilderij dat zo belangrijk is voor de speurders naar de graal. Merkwaardig is alleszins dat in “The Quincunx” van Charles Palliser een (fictieve?) beeldengroep voorkomt die de naam draagt “Et Nemo in Arcadia” (p.132).
(**) Eigenlijk is dit een allusie op een stupiditeit die ikzelf eens heb uitgehaald bij het schrijven van “Twice upon a time”. Zoals ik daar heb uitgelegd, is dit boek oorspronkelijk tot stand gekomen uit een briefwisseling tussen Johan de Belie en mij. Toen het op een bepaald moment “mijn beurt” was en ik zonder inspiratie zat, nam ik letterlijk een woordenboek, sloeg dat open en dwong mijzelf om het eerste woord dat ik niet kende in een zin te gebruiken. Dat heb ik zo ongeveer een pagina lang volgehouden. Alhoewel de tekst later nog herhaalde malen is bewerkt, kan een aandachtig lezer de resultaten van dit onzinnige experiment nog steeds terugvinden in de roman.